Revista KUVENDI

Biseda me krijues dhe aktiviste te tjere

Intervistë me ambasadorin e parë amerikan në Tiranë, Wlliam E. Rajëson

Intervistoi BEQIR SINA

Rajëson : "Jam i lumtur dhe krenar që Shqipëria tani është e ftuar të bëhet pjesë e NATO-s, dhe që SHBA i kanë dhënë përkrahje të fortë pavarësisë së Kosovës, pasi unë kamë qënë pjesë e këtyre lidhjeve"

VIRGINIA : Ambasadori i parë amerikan pas rënies së komunizmit në Shqipëri, tashmë në pension dhe i vendosur në rrethinat midis Uashingtonit dhe Virxhinias, William E. Rajerson, 14 vjet pas largimit nga Shqipëria, flet me plot dëshirë për një gazetë shqiptare. Zoti Rajerson, ambasadori i parë amerikan në Tiranë, që kur regjimi komunist dëboi diplomatët amerikanë nga Shqipëria, flet edhe për interesin për Shqipërinë, periudhën kur ai ishte ambasador në Tiranë, demokracinë në Shqipëri, Shqipërinë në NATO, pavarësinë e Kosovës dhe zhvillimet e fundit. Ngjarjen "Gërdec", ai e quan pasojë të mbeturinave të armëve me të cilat mburrej dikur PPSH-ja. "Ne e dinim shumë mirë se shpifjet e ulta të Enver Hoxhës, Ramiz Alisë dhe partnerëve të tyre në krim, nuk përfaqësonin në asnjë mënyrë pikëpamjen e popullit shqiptar", thotë ai. Ambasadori Rajerson ka qenë dëshmitar i një ngjarjeje që i habiti diplomatët dhe politikanët amerikanë të kohës: pritja e paparë që shqiptarët i rezervuan sekretarit të shtetit James Baker më 22 qershor 1991. "Mendoj se kjo ishte dashuria e grumbulluar dhe e pashprehur deri atëhere për Shtetet e Bashkuara. Ishte një ngjarje jashtëzakonisht emocionante. Ishte emocionante për pothuajse të gjithë," shprehet ai për këtë ngjarje.

Zoti ambasador, para se të fillojmë këtë intervistë, çfarë dini ju për gazetën tonë, a e njihni ose keni dëgjuar më parë për këtë gazetë ?

Ambasadori William Rajerson: Fillimisht më lejoni t'ju përcjell juve personalisht dhe gazetës suaj përshendetjet e mija të ngrohta. Kur kam qënë dikur në Beograd – në ambasadën tonë atje, kam pasë rastin të lexoj gazetën tuaj - uroj që të vazhdoni rrugën tuaj dhe të keni sukses. Artikulli i parë që kam lexuar nga gazeta juaj ka qënë një tregim me titull "Mimozat mbi Dëborë". Artikull që më ndihmoi shumë të njihem me kulturën shqiptare. Uroj që në të ardhmen të keni gjitha të mirat.

Çfarë paraqiste për ju personalisht emërimi si ambasador i SHBA-së në Shqipëri? (pas pushtimit italian më 1939, SHBA e mbylli ambasadën në Tiranë, Shqipëria komuniste për 50 vjet i prishi marrëdhëniet me SHBA-të. Deri në vitin 1991, Shqipëria dhe SHBA-ja nuk do të kishin marrëdhënie diplomatike. Erëra të acarta do të frynin mes dy shteteve, të shoqëruara me argumentet komuniste plot urrejtje ndaj SHBA )

Ambasadori William Rajerson: Përbënte një rast për të ringjallur lidhjet ndërmjet Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Mua mu shtua shumë interesimi për Shqipërinë pasi fillova të mësoja edhe gjuhën shqipe, në mënyrë që të komunikoja më mirë me shqiptarët e Kosovës të cilët vinin në Sektorin e Konsullor të Ambasadës. Siç e dini, Shtetet e Bashkuara të Amerikës vazhdonin të shfaqnin interes për Shqipëri dhe vazhduan transmetimet nëpërmjet Zërit të Amerikës në shqip gjatë gjithë kësaj periudhe. Ne e dinim shumë mirë se shpifjet e ulta të Enver Hoxhës, Ramiz Alisë dhe partnerëve të tyre në krim, nuk përfaqësonin në asnjë mënyrë pikëpamjen e popullit shqiptar.

Qëndrimi juaj ato ditë kur erdhët në Shqipëri krah Berishës në mitingjet e kryeqytetit, ishte personal apo një qëndrim zyrtar i Departamentit të Shtetit?

Ambasadori William Rajerson: Së bashku, Sekretari i Shtetit James Baker, kolegët e mi, dhe unë e bëmë të qartë në Ambasadën tonë se ne do t'a inkurajonim demokracinë dhe do të vendosim një sistem të tregëtisë së lirë, do të garantonim lëvizjen e lirë të njerëzve në Shqipëri dhe se do të punësonim shqiptarë në Ambasadë. Unë bëra gjithëçka munda për të inkurajuar zgjedhje të lira, transparente dhe të ndershme. Dua të theksoj faktin se nuk dola me Dr. Berishën në takimet përpara zgjedhjeve të 22 Marsit, 1992, megjithëse PPSH dhe trashëgimtarët e ideologjive të tyre thonë se unë kam dalë më të. Hera e parë që kam bërë paraqitje publike me Dr. Berishën ka qënë më 23 Mars 1992, kur Berisha i foli një grupi njerëzish qe kishin dalë në shesh për të festuar fitoren e zgjedhjeve. Gjithashtu, në podium në atë kohë, mes te tjerëve, ishte edhe një anëtar i Dhomës së Përfaqësuesve dhe një anëtar i Bundestagut gjerman.

- Çfarë orientimi patët ju at'here si ambasador i SHBA-së, për të burgosurit politik, të presekutuarit dhe të interrnuarit ? të cilët syt dhe shpresat i kishin drejtuar nga Amerika

Ambasadori William Rajerson: Unë kisha shumë simpati për vuajtjet e tyre. Shumë herë provova duke përfshirë njerëz të cilët kanë qënë nxënësit të shkollës Harry T. Fultz Technical School - (Golem - Kavajë) e drejtuar po nga Harry T. Fultz, njerëz këta që kanë vuajtur, vetëm sepse ata kanë pasur tendenca pro-perendimore. Ishte qëllimi im që t'i ndihmoja ato persona me sa të kisha mundësi. Unë e ndihmova organizatën e ish të burgosureve politikë për të sjellë njerëzit e tyre, që të punesohen në Ambasadën amerikane. Ka pasë qënë politika e qeverisë së Hoxhës dhe Alias për të "punësuar", punëtorë për ambasadad e jashtëme në Tiranë, nëpërmjet Ministrisë se Jashtme; nje sistem ky që ka qënë në përdorim për një kohë të gjatë në Moskë dhe e quajtur "merr një spiunë me qera" nga ambasadad perendimore.

- Na thuaj pak në lidhje me zhvillimet demokratike at'here në Shqipëri. Sa e vështirë qe që të ishe diplomat amerikan në atë periudhë sa ju kryet detyrën si ambasdorë i SHBA-së në Tiranë ?

Ambasadori William Rajerson: Në një farë mënyre ishte e vështirë, por vetëm në kuptimin trivial të komfortit personal. Shumica e shqipëtarëve kishin rifilluar kontaktin me Shtetet e Bashkuara dhe me Amerikanët, dhe unë e gjeta veten time shumë të mirëpritur nga të gjithë.

- Çfarë forma ka diplomacia amerikane për të ndryshuar ose për të ndikuar në proceset demokratike të një vendi ?

Ambasadori William Rajerson: Në Shqipëri ashtu si dhe diku tjetër, diplomatët Amerikanë, përpiqen të mbajnë kontakt me persona në skenën politike dhe kulturore. Ne dëshirojmë që të dyja figurat qeveritare dhe publiku gjithëpërfshirës të dinë se çfarë është politika e Shteteve të Bashkuara, dhe të përkrahin politikën të cilën ndjek vetë Amerika.

- Kur u përgatitet për tu njohur me historinë e Shqipërisë, a kishit pasur më parë ndonjë fare njohurie ?

Ambasadori William Rajerson: Duhet të them të vërtetën se si shumica e Amerikanëve, edhe unë kam ditur shume pak për Shqipërinë. Ashtu si mund t'a imagjinoni, unë fillova të mesoja më shumë kur fillova të mësoja gjuhën shqipe. Në atë krahë pata ndihmën e shumë njerëzeve që e kishin gjuhën nënë - dhe më rrallë kisha persona që kërkonin ndihmë në Ambasadën e Beogradit. Pasi arrita në Shqipëri në Prill 1991, unë fillova një kurs për historinë e Shqipërisë--edhe këtë herë pata ndihmën e personave që më ndihmuan të mësoja shqip.

- Si e shpjegon ju faktin që nga përfundimi i mandatit tuaj si ambasador i SHBA-së, në Tiranë, të gjithë pasardhësit e tu që erdhën në Tiranë, asnjeri nuk e përfundojë mandatin? ( Jozeph Lake i pari ambasador që dha dorëheqjen, ishte ai që ju zvendësoi ju më 1995. Marissa Lino, pas ngjarjeve të 97' me vendim të Sekretares së Shtetit, largohet nga detyra. Ambasdori Robert Frowik,vetëm në pak muaj në drejtim të ambasadës largohet nga detyra. Jozeph Limpreht, vdekje natyrore. James Franklin Jeffry, vetëm dy vjetë , largohet dhe z/vendësohet nga Xhon Withers i cili vazhdon të mbajë detyrën)

Ambasadori William Rajerson: Unë nuk i vë asnjë lidhje faktit se ata që më ndoqën mua si Ambasadorë të Amerikës në Tiranë nuk e mbaruan dotë mandatin e tyre. Vdekja tragjike e Ambasadorit Limprecht, dhe prezenca e Ambasadorit Frowick, ishin të palidhura me ngjarjet e tjera. Ikja e Ambasadorit Jeffrey kishte të bënte me faktorë jo-shqipëtarë. Nuk shikoj asnjë gjë të jashtëzakonshme në të gjithë këtë.

- A vazhdon të ndjekeshësh zhvillimet në Shqipëri dhe në çfarë mënyre i ndjek ato ?

Ambasadori William Rajerson: Po, i ndjekë ngjarjet në Shqipëri, megjithese jo dhe aq nga afër sa i ndiqja kur isha atje. Unë vazhdoj të mbaj lidhje me komunitetin Shqipëtaro-Amerikanë, jam i abonuar me një gazetë, dhe mbaj kontakt nëpërmjet e-mailit tim, dhe shkembje letra me miqtë e mi në Shqipëri. Gjithashtu, kam qënë i privilegjuar të futem në takime ku kam takuar zyrtarët Shqipëtarë dhe kamë përdorur ato raste për të qënë më i informuar për gjëndjen.

- Prej kur jeni larguar ju, ngjarje të mëdha kanë ndodhur në Shqipëri. Si ndjeheni ju që i vendoset i pari urat e lidhjes diplomatike mes Uashingtonit e Tiranës ?

Ambasadori William Rajerson: Ishte privilegji im që unë si ambasadori i parë i SHBA-së, në Shqipëri, të isha pjesë e fillimit të ringjalljeve të lidhjes së mirë ndërmjet këtyre dy shteteve. Unë jam i lumtur dhe krenarë që Shqipëria tani është ftuar të bëhet pjesë e NATO-s, dhe që SHBA-së. i kan dhënë përkrahje të fortë pavarësisë së Kosovës. Ashtu siç kam thënë në një artikull të publikuar para disa viteve në shtypin shqiptarë, me krytitull "KOSOVA DUHET TË JETË E PAVARUR! PIKË". Dhe më vjen keq që miku im Safat Zhulali, i cili ishte Ministri i Mbrojtjes në Shqipëri, kur unë isha ambasadorë, nuk është gjallë që të shikoj levizjen e Shqipërisë në NATO, diçka që ai e ka pas dashur shumë që të vijë kjo ditë.

- A keni dëgjuar se në Shqipëri, kan ndodhur vitetet e fundit edhe ngjarje të tilla si "Gërdeci" apo disa çështje të tjera, sa që edhe ambasadori amerikan Xhon Witthers, është i përfshirë në debatet rreth këtyre çështjeve ?

Ambasadori William Rajerson: Po, Gerdeci ishte një tragjedi shumë e madhe. Duke u menduar për atë ngjarje, unë shpresoj se njerëzit do të kujtojnë se prezenca e atyre armëve, kaq shumë armëve eksploziveve në Shqipëri, është pjesë e legacisë toksike që mbante Partia e Punës së Shqipërisë - PPSH-ja.

- Dhe së fundi si komentoni ju faktin që Presidenti amerikan, Xhorxh Bush, nënshkroi më 24 tetor në Shtëpinë e Bardhë, në një ceremoni aktin që i hapi rrugën anëtarësimit edhe të Shqipërisë në NATO ?

Ambasadori William Rajerson : E përshëndes dhe e duartrokas këtë ngjarje ! (Mirpo ne po u ri-kujtojmë se në një intervistë vitin e kaluar me Zërin e Amerikës, Ambasadori William Rajerson, citohet të ketë thënë se: Shqipëria ka përparuar mjaft dhe këtë e tregojë edhe vizita që bëri vitin e kaluar Presidenti Bush. Shqipëria është një dëshmi e këtij përparimi. "Në përgjithësi, presidentët nuk shkojnë në vende të vogla ku ka probleme serioze politike ose të sigurisë. Pra është një ngjarje që tregon se Shtetet e Bashkuara gjykojnë se Shqipëria ka bërë përparim të konsiderueshëm. Është një rast për t’u thënë shqiptarëve: vazhdoni kështu. Është si të thuash vula e miratimit. Natyrisht vendeve nuk u duhet miratimi i vendeve të tjera për politikat që ndjekin. Por në një kuptim është njohje e faktit se Shqipëria ka ecur shumë që nga koha kur zoti Bejker ishte atje.

Shqipëria, është një vend mik, një aleat i rëndësishëm për ne. Në Ballkan ka probleme të rëndësishme, duke përfshirë zhvillimin politik në Shqipëri dhe vizita mund të shihet si inkurajim në këtë aspekt

William E. Ryerson
Virginia
Foreign Service officer
Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary
Appointment: Dec. 02, 1991
Presentation of Credentials: Dec. 21, 1991
Termination of Mission: Left post Oct. 13, 1994
_^Note:The United States resumed diplomatic relations with Albania, Mar. 15, 1991. Embassy Tirana was opened Oct. 1, 1991 with Christopher Hill as
Chargé d'Affaires ad interim

FESTVALI I PARE FOLKLORIK I DIASPORES SHQIPTARE NE SHTETET E BASHKUARA TE AMERIKES

Arritjet e tij, vlerat dhe mesazhet, debatet dhe diskutimet rreth tij.

Bisede me udheheqesin artistik te festivalit,
Gjovalin Lumaj

Kuvendi: Z.Gjovalin, a ju duket me vend nje bisede mbas nje aktiviteti te veçante. i cili pa i bere asnje zbukurim ishte shume mbreselenes per komunitetin tone?

Perderisa gjithnje kam qene dhe vazhdoj te jem mik i “Kuvendit”, nuk kam pse te mos shtrohem ne “Kuvend” e te theme ato qe di. Perderisa ju e vlersoni si interesante nje bisede rreth nje festivali mjaft interesant, une po bashkohem me mendimin tuaj.

Kuvendi: Le te futemi drejtpersedrejti ne teme. Si lindi ideja e organizimit te ketij festivali, cili mund te quhet “ Arkitekti” qe beri projektin e tij?

Mund te them se arkitekt i festivalit eshte Don Anton Kqira, i cili kerkoj prej nesh per te bere nje diçka te re,por nje diçka te vlefshme, dhe Fran Gjoka i kishte propozuar festivalin folklorik. Ishte nje merak i kahershem,ishte dhemballa, qe na dhimbte me shume gjithe keto vite,ishte nje enderr, por ishte edhe nje detyrim ndaj vlerave tona me te shkelqyera, te cilat jane nen kercenim serioz.

Kuvendi: Dhe ju pa hezitim u bete pjese e tij ?.

Pa asnje hezitim dhe me deshiren me te madhe. Aty me dukej se gjej vetvehten. Pjese e festivaleve folklorike jam ketu e 35 vjet me pare. Pra edhe kjo pjesmarrje ishte me gjithe shpirt, sepse ne keto aktivitete ka qene gjithnje shpirti im.

Kuvendi: A jeni ndeshur ndonjehere ne menyre te drejtperdrejte apo me aludime se perse Kisha behet organizuese e ke-tyre aktiviteteve me permasa kaq te medha?

Jam ndeshur jo ne menyre te drejtperdrejte. Ka aludime, ka thashethemnaje, se pse Kisha eshte sipermarrese e ketyre aktiviteteve. Ka shpifje e akuza edhe ne aspektin se çfare dua une ne aktivitetet e Kishes etj. Etj Te gjitha keto une i percjell ne heshtje, nuk bej akuza dhe nuk mbaj qendrime hakmarrese, ne nje vend te lire, ku fjala eshte e lire nuk ke pse revoltohesh, njerzit jane te lire per te thene realitetin, jane te lire per te bere akuza, jane te lire edhe per t’u shpifur. Sejcili thote ate çka mendon e çka ndjen.Fjala ka vetem nje kontroll; logjiken dhe ndergjegjen e atij qe e flet.

Sa i perket asaj te drejte te Kishes Katolike per te organizuar aktivitete te tilla, eshte per te ardhur keq per ata qe mund te kene ankesa. Keqardhja eshte ne aspektin se sa pak e njohin historine dhe traditen e kultures shqiptare, sa pak e njohin rolin e madh qindravjeçar, qe ka luajtur Kisha ne ruajtjen e ketyre vlerave. Besoj se nuk ka nevoje te komentohet diçka qe dihet mire, por uroj ta dine me mire dhe te lexojne me shume ata qe kane paqartesi. Kishes i
takon, sepse kete legjimitet ja ka lene veprimtaria madhore e saj nder shekuj ne ruajtjen e gjuhes, kultures dhe gjithe vlerave me esenciale.

Kuvendi: Juve a jeni ne dijeni per reagimet qe ka lidhur me emertimin e festivalit si festivali i pare folklorik i diaspores shqiptare?

Qe do te ketet debat per emra te veçante pjesmarres ne festival e prisja, por qe te kete debat per emertimin e festivalit kete nuk ma merrte mendja, kete e kam degjuar edhe haptas. Nuk kam asnje paknaqsi ne kete drejtim, asnje kundervenie ndaj atyre qe e shprehin. Ketu ka nje gabim, apo keqkuptim te vogel, mbasi nuk dallojne artin nga argetimi. Festivali folklorik nuk ul vlerat, nuk zbeh aktivitetet rreth 30 vjeçare, qe jane organizuar dhe jane quajtur festivale. Ato kane qene dhe mbeten shume te rendesishme, meritojne nderim e respekt, sepse kane afruar shqiptaret e, veçanerisht
rinine, kane dhene kontribut te veçante ne ruajtjen e kanges e argetimit shqip, kane dhene ndihmese te konsiderueshmefinanciare edhe per ndertimin e Kishes, ndaj dhe gjej rastin per te shprehur respektin tim per organizuesit dhe te gjitha grupet muzikore pjesmarrese.

Kuvendi: Thene me nje fare perkufizimi, çdo te thote fjala Festival ?..

Nje pyetje pak si anakronike kjo, sot ne vitin 2008, e kuptoj perse e beni e ju jap te drejte, dhe po e shpjegoj mbase e di permendesh. Festival do te thote prezantimi i vlerave te artit dhe konkurimi i ketyre vlerave, konkretisht festivali folklorik , sepse i prezantoj keto vlera dhe pati konkurim te ketyre vlerave. Ne se do te kishte prezantim te ketyre vlerave, por jo konkurim, do te emertohej manifestim i vlerave folklorike,pra gjithçka eshte e qarte , festivali i pare folklorok e meriton kete emer dhe e gezofte!

Kuvendi: Theksohet shume se ne diasporen Shqiptare eshte kisha e New Yorkut qe ka realizuar 17 festivale te tilla ne skene.

Edhe kete e di, kam marre pjese tri here ne keto festivale, dy here si i ftuar ne skene per per ta pershendetur me humor, dhe nje vit kam qene antar Jurie.
Ata e kane zgjidhur drejt emertimin; “ Festivali i 16 apo i 17, Shqiptar” dhe, jo festivali folklorik i cili megjithse ka mjaft elemente te folklorit, nuk mund te quhet i tille, mbasi ka edhe kengen e lehte, edhe elemente te tjere jo folklorik, pra eshte nje festival “ Mix” Shqiptar, Diaspora Shqiptare asnjehere nuk ka organizuar nje festival te mirfillte folklorik , kete e realizoj vetem Kisha e ShenPalit, duke sjelle diçka te re ,qe une mund ta quaja nje mrekulli.

Kuvendi; Me kete juve do te thoni se jeni udheheqesi artistik i nje mrekullie ?...

Ju gazetaret jeni zhbirilues, por edhe pak cinike, une nuk e kam per natyre te nxjerr ne pah “UNIN” tim, jeta ime teper e thjeshte nuk e ka provuar asnjehere kete “Luks” Nuk i shmangem fjeles mrekulli, sepse e tille ishte, ajo ishte nje mrekulli organizative, ku qendron merita e Kishes se Shen Palit, e meshtarit, e keshillit te Kishes, e gjithe stafit te saj,ndersa ne pjesen e mrekullise artistike, qendrojne artistet, kengetaret, instrumentistet e sidomos valltaret, qe artistikisht ishin pjesa me vitale, ishin bukuria dhe larmia e festivalit.

Kuvendi: Dhe roli i udheheqesit artistik ishte i pa perfilleshem ne festival?

Nuk ishte as i pa perfillshem, e kurrsesi kryesor, ketu ka nje kuptim jo te drejte per udheheqjen artistike, udheheqes artistik nuk eshte titull per tu kapardisur, eshte pune e rende e me shume pergjegjesi, udheheqesi artistik eshte si puna e guzhinjerit.

Kuvendi: Dhe ju duket i gjetur krahasimi i udheheqesit artistik me guzhinjerin?

Plotesisht i gjetur, kete mund ta argumentoj. Guzhinjeri ka per detyre te pregatise gjellet, eshte pergjegjes per shijen dhe aromen e tyre, per bukurine ne paraqitjen e tyre ne tavoline, per radhen dhe rregullsine e shtrimit,te tavolines e te tjera. Kete pune ben edhe udheheqesi artistik ne libretin, prezantimin, lidhjen dhe radhen e çdo pjese artistike , kujdesin per njetrajtshmerine pa krijuar “kolpo”, guzhinjeri e ka absolutisht te ndaluar te dale neper tavolina , puna e tij eshte vetem ne guzhine. Udheheqesi aristik e ka te ndaluar te dale ne skene, ai qendron prapa saj. Ai ashtu si guzhinjeri ka pergjegjsine para te zotit te shtepise per ato qe pregadite, guzhinjeri dhe udheheqsi artistik nuk duken, nuk ka rendesi fare emri i tyre, puna e tyre eshte qe tavolina dhe skena te
jene te pelqyeshme, me rregullsine e shijen e duhur.

Kuvendi - Duke shikuar artistikisht festivalin a jeni i kena qur me nivelin, a keni arritur artistikisht pretendimet tuaja?

Ne ballafaqim me realitetin e ketushem, me kushtet dhe mundesite reale, veshtirsite per grumbullimin e pregatitjet e, veç kesaj veshtiresive te krijuara per shkak te konceptimeve jo te drejta, mund te them qe u realizua me e mira e mundeshme, jam shume i kenaqur edhe artistikisht per ato çfare paraqiten te gjithe pjesmarresit, dhe natyrshem ndjehem mjaft i kenaqur qe isha pjese e ketij realizimi.

Kuvendi: Diçka konkrete per programet e dhena, nivelin apo disnivelin ndermjet konkuruesve?

Kam mendimin se te gjithe u paraqiten mire, konkurenca ishte mjaft e forte, te gjithe ishin pretendues jo me fjale, por me vlera, me duket se gjithçka ishte e realizuar jo keq dhe kishte emocione, shperthimet e duartrokitjeve ne salle me jepnin sinjalet e suksesit, gjoksi me mbushej plot, por per
imtesi nuk mund te flas mbasi nuk e pashe festivalin.

Kuvendi: Si nuk e pate, nuk ju lane emocionet apo dicka tjeter?

Une isha i mbyllur ne ate dhomen e vogel qe komunikon me skenen, ne ate dhome qe mund ta quaj “dhoma e etheve”,mbasi e tille eshte per ata qe e ndjejne pergjegjesine e daljes para publikut, aty eshte “Guzhina” qe folem pak me lart. Nje mendim me kompetent mund ta jap per festivalin, vetem
mbasi te shoh filmimet, aty me siguri do te gjej shume difekte te punes time, te cilat mund te mos i kete kapur publiku,por syrit tim nuk do ti shpetojne.

Kuvendi: Megjthate nga kontaktet me grupet, nga provat te cilat i keni ndjekur ketu e ne New York, ju keni krijuar konsi deratat tuaja, a mund te na thoni diçka?

Vlersimet i ka dhene Juria, une nuk mund te ri-vlersoj, por mbeshtetur ne pervojen time mbi 35 vjecare, sidomos kur behet fjale per folklorin, dhe sidomos per skenen me vlerat folklorike , edhe pse pa tituj e grada shkencore, mund te debatoj me ata qe i kane keto tituj e grada, pra dua te them se pavarsisht nga vendimet e jurise te cilat jane te pa konte stueshme, une kam mendimet e mia, te cilat i bazoj ne vlerat reale te prezantuara…

Kuvendi: Konkretisht cilat jane keto mendime ?..

Pjesa me e bukur, me e realizuar, mrekullia e vertete e festivalit ishin vallet,. Edhe pse une jam me i lidhur me kengen, kjo nuk do te thote se nuk vlersoj vallen. Juria per vallet dha nje vlersim te mbeshtetur plotesisht ne profesinalizem dhe ne vlerat reale te prezantuara.E shfrytezoj kete rast per te shprehur mirnjohjen time, si dashamires i ketyre vlerave per te gjithe valltaret pjesmarrese,nga te vegjlit e grupit te valleve te qendres “Gjergj Kastrioti”te rinjte e te moshuarit, grupin shume profesional te valleve“ Bashkimi “ te Bostonit, grupin mjaft elegant te valleve “ Rozafati” te Kishes “ Zoja e Shkodres” New York, por
edhe valltaret Kelmendas qe prezantuan valle plotesisht folklorike te tradites se tyre.

Kuvendi: Cilat valle ishin me te realizuarat sipas jush?

   Vallja e Pamvarsise eshte madheshtore, ajo te mahnite me madheshtine, forcen dhe mesazhet e saj e nuk te jep asnje mundesi te vrojtosh e te gjesh ndonje element te vockel te pa realizuar mire, madheshtia perlane perpara gjithçka. Nuk e di se si ka mundur Joli Paparisto te gershetoje aq madherishem te gjithe elementet perberes te valles ne nje bllok te mrekullueshem e unikal, kjo eshte pune artisti, talenti e vullneti.
    Vallja me e veshtire per t’u realizuar per mendimin tim ishte vallja “ Vaj e mall per Camerine” Vetem koreografet e dine se çdo te thote te realizosh nje valle mbi motivet e nje kenge, kete mund ta beje vetem Bashkim Braho, i cili i ka dhene grupit te valleve ato nivele, qe sot mund te shihen me admirim, e pse jo edhe me zili prej trupave me profesioniste.   Mjaft te realizuara ishin edhe vallet e grupit “Rozafati”.Aty gershetoheshin bukur motive, madheshtia e tije me elegancen. Personalisht une sapo e kam pare vallen e Flamurit i kam dhene piket e plota, ashtu si edhe valles se vajzave per elegancen e admirueshme, si edhe vallen e burrave me motive te veriut per karakterin burreror, dhe rrenjet e saje ne thellesite e e folklorit tone;
Ju lumte valltareve te “Rozafatit”, dhe koreografes se talentuar Angjelina Nika!   Nuk mund te anashkaloj vallen e shpatave, vene ne skene
e luajtur me aq origjinalitet nga te rinjet e shoqerise kulturore artistike “ Kelmendi”, apo vallen e kendueme te tradites , e cila shpalosi folkun dhe madheshtine e bjeshkeve.

Kuvendi: Po per kenget keni rezerva, perderisa vlersoni aq lart vallet, mos jeni disi i zhgenjyer nga kenget?

Pse vlersova me lart vallet, nuk nenvleftesova kenget , te cilat per kohen qe u punua per to dhe mundesite konkrete i kaluan parashikimet qe kisha, jam dokort me vlersimin e kenges me te mire “Nuk kam djem me u kalbe ne qeli”,jo pse ishte teksti im dhe motivi i Fran Gjokes, kenduar nga Rrok e Lindon Gjelaj, por se ishte kenga me e fuqishme e veç kesaj ishte edhe me aktualja. Kam rezerva per çmimet e tjara, mbasi nuk u bazuan shume ne vlera reale, por me shume ne konsiderata.

Kuvendi – Sa e justifikoj emrin Folklorik ky festival me ato çka prezantoj ne skene?

Them qe e justifikoj plotesisht, gjithçka ishte mbi baza folklorike, edhe vallet pavarsisht nga perpunimet e zbukurimet koreografike, motivet i kishin plotesisht folklorike. Ne kenge erdhi bukur e gershetuar epika me liriken,Ne shoqerim erdhen instrumentet e tradites, kishte kenge ta kenduara edhe pa muzike, por kishte edhe ndonje kenge te karakterit koncertal, dihet nuk mund te shmangej gjithçka per te sjelle folklorin e kulluar.

Kuvendi: Cili ishte programi me i realizuar sipas jush?

Pa asnje diskutim qe ishte i qendres kulturore “Gjergj Kastrioti” i Kishes se Shen Palit. Aty kishte vlerat e nje ansambli te vertete, kishte shtrirje te madhe, kishte gjithperfshirje, aty ishte prezent kenga e Shqiperise se jugut e prezantuar mjaft bukur e me nivel nga Kastriot Ago, kenga e Shqiperise se mesme e prezantuar denjesisht nga Perparim Mefaja e Albert Abedini
Jarja Shkodrane u prezantua me origjinalitet nga Sokol Martini, qe u nderua edhe me çmim, ne program ishte Kenga e fuqishme shperthyese e Malsise se Madhe e Kosoves, aty perfshiheshin te gjitha moshat nga 8 deri ne 80 vjeç, grupi perbehej prej rreth 40 pjestaresh, nga te cilet 14 ishin femra. Nuk e di se si nuk kane influencuar tek Juria keto fakte absolutisht te pa diskutueshme nuk e di se si i anashkaloje, nejse kjo eshte pune e tyre, une nuk kerkoj anullimin e “golit” , edhe ne qofte se eshte pak si i dyshimte..

Kuvendi: Cila shoqeri, ose cili grup paraqiti program me te pasur folklorik, kush i kishte vene me mire e me origjinalitet ne skene vlerat folklorike?

Pa as me te voglin diskutim, shoqeria kulturore-artistike “ Kelmendi”, e cila solli ne skene shume elemente, kishte program jo vetem te pasur, por edhe te realizuar mire, aty ishte kanga burrnore, motivet e odes kelmendase , puna e dores, djepi dhe kanga e djepit, buljera dhe sherri i mejdanit. Ishte kushtrimi dhe lahuta,edhe pse me pak stonim, ishte i vetmi grup me lahute.

Kuvendi: Dhe me keto qe thoni Kelmendi mund te merrte nje çmim me prestigjioz ?...

Kjo nuk perben asnje shqetsim, ata sollen vlera ne skene, u duartrokiten fuqimisaht nga publiku, te tjerat nuk kane rendesi, kelmendasit historikisht jane mesuer me ju hanger haku, te shkoje edhe kjo tek te tjerat, Une nuk e paragjykoj, por e di shkakun; Kelmendi ishte nje emen i vogel , ne krahasim me emrat e tjere qe konkuruan ne festival.

Kuvendi: Nje pyetje disi e veçante. A ka patur ndonjehere reagime per drejtimin e ketyre aktiviteteve nga ju dhe kolegu juaj Fran Gjoka?

Ne me te shumten e rasteve kemi marre pershendetje, mesazhe falenderimi, jemi shperblyer maksimalisht me duartrokitjet e publikut per programet e realizuara, normalisht kemi patur edhe vrejtje e propozime per permirsime, te cilat kane qene shume dashamirese, duhet pranuar se veç kritikeve qellimmire per te rritur nivelin, ka patur e kaq edhe kritizere, te cilet nuk kane aftesine te flasin per vlerat artistike te skenes, dhe flasin per personat.

Kuvendi: Ne veprimtarite e viteve te fundit, cilat do te veçonit me te arriturat artistikisht ne qendren kulturore te Kishes se Shen Palit?

Jane shume, por une do te veçoja koncertin qe u dha me rastin e inagurimit te monumentit te Gjergj Kastriotit prane Kishes se Shen Palit, ku presidenti i atehershem i Shqiperise z. Alfred Moisiu tha; “Ketu ka vend per te marre shembull edhe Tirana , edhe Prishtina”. Ndonse me nje natyre tjeter, por mjaft i realizuar artistikisht ishte 40 vjetori i meshtarise te Don Anton Kqires ne qershorin e vitit te kaluar, ndersa per nga madheshtia, per nga vlerat dhe mesazhet qe solli, e pse jo edhe per vete nivelin artistik, festivali qe sapo u mbyll eshte nje kulminacion.

Kuvendi: Keni synime per te ardhmen ne kete drejtim, cilat mund te jene kerkesat kryesore ndaj vehtes suaj?

Ajo qe deshiroj eshte te shikoj nje te ri shqiptar te merret me udheheqje artistike programesh, do isha i gatshem per ta ndihmuar me gjithe shpirt e ne çdo kohe,nuk i sherbej te ardhmes, nese nuk mendoj keshtu, skena kerkon jo fetem forma te reja, por edhe fytyra te reja, pra mendoj largimin fizikisht per arsye moshe e mundesie, por duke qene i pranishem me ndihmen e pa kursyer me tekste, librete e çdo ndihme, qe te me kerkohet nga ata qe do te jene ne krye te ketyre puneve.

Kuvendi: Diçka per krijimtarine tuaj dhe synimet?

Nga miqte e mi , nga ata qe me njohin e me akuzojne si magazine pa inventar, kam marre shume sinjale e kritika, kam filluar ta sistemoj “magazinen” dhe po punoj per nje liber, i cili mund te dale deri nga fundi i vitit, ndoshta pak me vone, kjo nuk mvaret vetem nga une.

Kuvendi: Po per tekstet e kengeve ?..

Çdo dite e me pak, jam i gatshem pa asnje hezitim, kur eshte fjala per qendren kulturore “Gjergj Kastrioti” te Kishes se Shen Palit, dhe per shoqerine kulturore artistike“ Kelmendi” ne New York.

Kuvendi: Cila ju duket kenga me e sukseseshme nga krijimtaria juaj.

Ka shume qe kane patur sukses, suksesi i kenges nuk eshte vetem teksti, ai mbetet i vdekur ne nje cope leter ne se nuk ka muziken e mire te harmonizuar bukur me nje vokal te mire, pra me kengetarin. Nisur nga keto, nje nder me te mirat, ndoshta me e mira eshte “Lavdi te qofte Malsi e Madhe” kenduar nga Fran Gjoka, ajo i kalon caqet e nje kenge, ajo shembellen me nje balade. Nuk mund te mohoj suksesin e shume kengeve te kenduara nga Nikolle Nikprelaj, Shtjefen e Lena Lulgjuraj, Hane Nikprelaj e shume e shume te tjere pa harruar Vasel Shkrelin dhe veçanerisht djemte e mrekullueshem kelmendas, ku vargu im ngjitet si me magji.

Kuvendi: Cilen cilesi çmon me shume Gjovalin Lumaj?

Me shume se gjithcka çmoj moralin, kur ke moralin ke edhe te drejten morale per te pretenduar per gjithçka ne jete.

Kuvendi: Po çfare urreni me shume ?..

Urrej gjithçka eshte ne kundershtim me moralin, kjo ndoshta duket pak si anakronike sot, por.. ç’te bej, keshtu jam une.

Kuvendi: A ju duket vehtja ne nje fare menyre person publik, si ndjeheni ne kete aspekt?

Kur shkruan, kur krijon mire apo keq dikush shikon degjon, lexon, kritikon, por une kete e ndaj ne dy rrathe njeri eshte i vogel, por shume i rendesishem, tjetri eshte rrethi i madh por qe nuk ka shume rendesi per mua. Nese kam respektin dhe perkrahjen prej familjes sime, prej te afermve, prej fisit shokeve e miqve, prej atyre me te cilet kam lindur e jam rritur, per te tjeret nuk me intereson fare, nese me njohon apo jo, ne se flasin mire apo keq, aq me ben. Fale zotit qe deri sot jam mire me kete rrethin e vogel, te cilet i dua shume dhe qe edhe ata kane dhene provat e tyre te repektit e mbeshtetjes time, aty tek ajo mbeshtetje vazhdoj ti kem krahet.

Kuvendi: Cili mund te ishte mesazhi juaj?

Perseriteni edhe nje here pyetjen ju lutem

Mesazhi juaj cili do te ishte?

Une nuk jam i afte te jap mesazhe, qe te japesh mesazhe duhet te ngjitesh ne ato lartesi, te kesh akumuluar aq drite nga jeta, dhe pastaj ta shperndash ate si mesazh. jane te pakte, por jane te lumtur ata njerez qe e fitojne kete te drejte, nga qe nuk jam i afte per mesazhe, po jap nje pershendetje te sinqerte per “Kuvendin” dhe lexuesit e tij.
Mesazhet i dha festivali i pare folklorik i diaspores shqiptare ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes. Ky festival, si shume te tjerve, me solli shume emocione, asnjehere nuk e kam ndier me shume krenarine si ahqiptar, dhe gjate koncertit te kelmendasve u ndjeva shume krenar qe jam i kelmendas, te gjithe festivalistet ishin te mrekullueshem, Vete festivali m’u duk nje mrekulli, ndoshta nga malli e nostalgjia per ato vlera qe u jam perkushtuar gjithe jeten
… Ndoshta nje vegim, nje enderr e bukur ..ndoshta ?....

Kuvendi: Diçka per “Kuvendin”?

Ju pershendeta, ah.. po.. edhe diçka, “Kuvend” eshte emer i madh, e kam dashte dhe e dua “Kuvendin” jo vetem per emrin qe ka, por edhe per ato gjera qe kam gjetur ne te. Normalisht qe gjate gjithe kesaj pune ka edhe ndonje “ rreshqitje “ te vogel, fjala e lire, shprehja e lire, shkrimi i lire, pa censure e auto-censure, do te kene edhe ndonje perplasje,por gjithsesi une uroj qe “ Kuvendi “ te mbetet “Kuvend” burrash, ku te debatohet logjikshem e me argumente, dhe pas debateve kuvendtaret te dalin bashke per nje kafe.
“ Kuvendi “ tani eshte i pjekur, ka pervoje, ka miq te shumte e, me siguri do ta rrise edhe me teper rrethin e kuvendtareve dhe autoritetin e “Kuvendit”, kete deshiroj kete uroj me gjithe shpirt per “Kuvendin” dhe ate qe eshte ne krye te vendit te ketij “Kuvendi”, Pjeter Jakun

Bisedoi: Trojan Berizhdoli

TE MOS PENGOJME LIRINE E MENDIMIT . PIKERISHT PER KETE I KAM SHKRUAR DY LIBRAT E MI :TE RIVENDOSET E VERTETA ASHTU SIC ESHTE !

Bisede me historianin Arif Mati

Ne librin tuaj « Mikenet = Pellazget », duke folur per periudhen parahelene, jeni shprehur se « eshte gjuha shqipe qe nxjer te palarat ne shesh ». Cilat jane keto « tabu » qe ne studimin tuaj, me anen e gjuhes shqipe dhe pohimeve te historianeve te lashtesise, ju i keni çmitizuar ?

Per sa i perket studimeve dhe kerkimeve te mia ,qe jane ne qender te te dy librave, dhe qe bejne lidhjen midis historise parahelenike me ate europiane, ju me beni pyetjen se si munda t’i zbuloj nje « pot aux roses »(t’i heq petet lakrorit)dhe pse kjo ngjalli kaq reagime dhe permbysi kaq tabu. Mbi kete pike te fundit, dua te theksoj, se çdo ndryshim (ne Shqiperi apo gjetke), çdo Rishqyrtim per gjithshka e per me teper ne lidhje me historine parahelenike apo te gjuhesise moderne ( qe i shqeteson veçanerisht studimet e bazuara mbi shprehjen «e panuar nga te gjithe ») pergjithesisht pranohet me veshtiresi (per aresye te ndryshme). Kjo ndodh sepse permbys studimin klasik, shqeteson konservatorizmin e disave, ngacmon ndergjegjet, turbullon ate, qe ka marre nje edukim konvencional, i prek ata, te cileve u thuhet se njohurite e tyre shkollore apo universitare jane te vjeteruara ose duhen rishikuar, ndryshuar, madje eleminuar, etj etj. Fjala « tabu » nenkupton : e ndaluar te prekesh ate, qe shoqeria, morali apo feja nuk e pranon. Do te shtoja, se «te rishqyrtosh ate, qe eshte e pranuar nga te gjithe, e percaktuar si perfundimtare dhe e pandryshueshme » : do te thote, mos ta diskutojme me. Shkurt, mos ta kritikojme dhe rishqyrtojme me, ta quajme si «fjale te Bibles apo te Kuranit » ! Por kjo, eshte per te ardhur keq, se te pranosh tabune, do te thote te mohosh vetven, t’i nenshtrohesh absolutismit, te humbasesh shpirtin, te behesh skllav i vullnetit te te tjereve, te mos jesh i lire. Gjate jetes dhe eksperiences sime te gjate, ajo qe me ka ndihmuar me shume, eshte te qenurit i lire. Liria e te menduarit eshte gjeja me dinjitoze e qenjes njerezore : duke thene gjithnje te verteten, duke qene direkt, pa stereotipe, kam ruajtur dinjitetin tim njerezor dhe nderin per te qene ai qe jam, e mbi te gjitha, te mbetem vetvetja. Shkrimtari i madh Beaumarchais shprehej : « pa lirine per te denuar s’ka lavderim lajkatar ».

Le t’iu kthehemi dy librave te mi. Ndryshe nga ç’besohet, ne pjesen me te madhe te librit tim te pare « Shqiperia … ose Odisea e pabesueshme e nje populli parahelen » une rishqyrtoj gjuhesine moderne, qe nuk e ka marre parasysh gjuhen shqipe, duke e vene ate ne plan te dyte, madje te fundit fare, dhe e percakton ate si « gjuhe indoeuropiane me vete ». Ne kete pike jam vendosmerisht kundra ideologjise indo-europianiste. Megjithate kam shprese, se ne te ardhmen do te vije dita qe do te rishikohet kjo ideologji. Gjuha shqipe, per me teper, eshte harruar ne dollapet e historise. Pjesa tjeter e librit flet per anen e panjohur te popullit shqiptar, origjina etnike, gjuhesore dhe kulturore e te cilit ngjitet tek Pellazget. Te shumte jane ata qe besonin dhe ende besojne, mbi nje origjine te veteme etnike te shqiptareve: Iliret (teme e preferuar e specialisteve te epokes komuniste).

Por keta Ilire s’kane dale nga “hiçi”. Se bashku me popuj te se njejtes gjini, thrake, frigas, etruske, trojane, epirote, maqedonas, panonet, dardanet, gjeto-daket, etj, benin pjese ne kete etni te pamase pellazge (Leleget, Liguret, Iberet, Karrienet, Lidienet, etj) qe ishte shtrire prej Atllantikut e deri tek Deti i Zi, duke kaluar nga Azia e Vogel, Egjeu dhe Kaukazi. Gjate kohes se diktatures komuniste, shume pake historiane dhe shkrimtare apo shkencetare serjoze, kane theksuar kete origjine pellazgjike. Ne Shqiperi vetem Spiro KONDA pati kurajon dhe vullnetin, te ndermarre studimin e pare mbi Pellazget, i pasuar me vone nga Dhimiter PILIKA. Te tjeret vetem e kane « hamendesuar » perkatesine e shqiptareve prej etnise pellazge, pa u zgjeruar ne studime e kerkime te thelluara dhe nuk sollen ndonje prove shkencore apo argumente historike qe ta provojne kete (shkrimatare te Rilindjes si Adhamidhi e Frasheri). Fatkeqesisht, kane qene me teper specialistet dhe albanologe te huaj, qe kane shkruar dhe e kane zhvilluar kete teme pellazgjike e shqiptare, si ne planin historik ashtu edhe ate etno-gjuhesor.

Sot, jemi deshimtare te ringjalljes ne Shqiperi, te interesit per historine dhe gjuhen e popullit shqiptar. Kjo eshte per tu pergezuar. Por, do patur kujdes nga shkrimet e ekzaltuara qe mund te vijne nga te gjitha anet. Per momentin jane ne mode. Duke u nisur nga pershtypjet personale (te pambeshtetura ne fakte) vrulli patriotik i disave (ne konstrast me shovinizmin) dhe nga deshira per tu bere te njohur apo per tu shquar (megalomani), pa harruar ketu edhe perseritesit pa kurajo, kane shtuar paqartesine ne mendjet dhe i kane çoroditur shume lexues, duke diskretituar ne nje fare mase edhe punimet shkencore me serjoze, te dokumentuara e bindese. Per rrjedhoje dalin shume shkrime kontradiktore, te debatushme apo thjesht shkrime jo personale mbi autore te ndryshmem (jo gjithnje te besueshem e bindes), nderkohe qe situata historike dhe etno-gjuhesore (e shqiptareve) eshte qartesuar me prova dhe argumente qe tashme egzistojne. Mund te shtojme se sot, ekzistojne prova dhe argumente plotesuese per te çuar ujin ne mullirin pellazgjik.

Librin im i dyte (Mikenet = Pellazget apo zgjidhja e nje enigme) pasqyron historine parahelenike te Europes, veçanerisht te gadishullin Ballkanik dhe rajonit Ballkano-Danubian, djepin e formave te para te qyteterimit pellazgjik. Ky popull, u perhap me vone nepermjet Europes Qendrore, Perendimore dhe Mesdhetare deri ne Azine e Vogel, Kaukaz e Palestine, ku luajten gjithashtu nje rol shume te rendesishem. Mos harrojme qe prijesit sumeriane dhe hitite (dy popuj jo-semite) duket se kane patur origjine ballkanike : ja sepse, prej kohesh, nje lloj paqartesie e pergjithshme dhe veshtiresie, shprehet ne disa opinione. Ne kete pike, kerkimet kane ngecur ne vend, por dita kur do zbulojme nje tjeter « pot au roses »(t’ia heqim perseri petet lakrorit)nuk eshte e larget. Ky punim i dyte sjell prova te padiskutueshme, se greket nuk kane egzistuar para shk VIII p.K. dhe se ata, qe Schlimanni i ka quajtur gabimisht “Mikene”, nuk kane egzistuar kurre me kete emer. Keta te fundit nuk ishin gje tjeter vecse Pellazget qe permendnin autoret greke antike (Homeri, Hekati i Miletit, Helenikosi i Mitilenit, Herodoti, Tuqididi, etj) egzistenca e te cileve ngjitet deri ne kohet me te hereshme. Ky popull eshte « homo pelasgus-i » im, emertim qe e kam krijuar, e qe ndoshta do te shqetesoje shume specialiste te fushave te ndryshme shkencore, qe fatkeqsisht, nuk kane bere te njejten pune koherente dhe studime e kerkime shumedisiplinore. Po e mbyll me nje shprehje te Napoleonit : « Historia eshte nje genjeshter qe asnjeri nuk e kundershton ». Jam krenar qe pata guximin ta ve (historine)ne diskutim.

Studiuesit shqiptar, qofshin arkeologe, historiane, gjuhetare apo te kultures se tradites, duke patur njohuri mbi trashegimine historike shqiptare ne fushat qe mbulojne, a gezojne perparesi ne punen e tyre mbi lashtesine ballkanike, ne krahasim me koleget e tyre europiane dhe sa e kane shfrytezuar ate ?

Kesaj pyetje i jam pergjigjur pjeserisht. Po shtoj se ne planin gjuhesor, sigurisht qe nje shqiptar ka perparesi ndaj specialisteve te huaj. Por nuk eshte e mjaftueshme te jesh vetem shqiptar, sepse duhen njohur te dy dialektet (gegerishten dhe toskerishten) si dhe semantika, filologjia, antropologjia gjuhesore, veçorite e gjuhes shqipe. Njekohesisht duhen zoteruar njohuri te shume fushave shkencore. Problemi qe kane shume gjuhetare shqiptare eshte se jane formuar jashte vendit, por edhe ata qe jane formuar brenda vendit, jane bazuar mbi ate qe e kam luftuar gjithnje d.m.th. pohimin « te pranuar nga te gjithe ». Fatkeqsisht, organizmat boterore te gjuhesise, bazohen tek themeli i quajtur “indo-europian”. Dhe gjitheshka qe s’arrijne ta kuptojne apo ta shpjegojne me anen e principeve te tyre te parapercaktuara, e deklarojne “ gjuhe para-indoeuropiane, gjuhe jo indo-europiane, gjuhe parahelenike e zhdukur pa lene gjurmen me te vogel”, etj etj !

Qe nga fundi i shk. 19 gjuhetaret e pare (nje shkence me se e voneshme) vendosen te krijojne nje lloj gjuhe virtuale (peme gjuhesore), te formuar duke permbledhur gjuhe e dilekte te ndryshme por pa patur fare parasysh kronollogjine e çfaqjes te seciles prej tyre ose me sakte ate te folesve te tyre te pare. Per rrjedhoje jane perzier te tera: krahasohen gjuhe te voneshme si ajo sllave (e shfaqur ne Europe ne shk VI e VII pas Krishtit, por e shkruar vetem ne shk XI dhe X pas Krishtit – sllavet zune nje pjese te madhe te tokave trako-ilire prej te cileve pervetesuan nje pjese te madhe te kultures se tyre), me greqishten (shkrimet e para te se ciles u shfaqen vetem ne shk VII madje te VI-te para Krishtit) dhe sanskritishten (gjuhe e shkruar ne shk VI para Krishtit) ose latinishten ( gjuhe e shkruar vetem ne shk III para Krishtit), etj.

Nga njera ane, pervec greqishtes qe eshte ndikuar prej pellazgjishtes se vjeter, duhet nenvizuar se, latinishtja ka pesuar nje ndikim te dyfishte prej gjuhes etruske dhe asaj greke.

Nga ana tjeter gjuha sanskrite, udhekryq asiatik i pushtimeve te medha, ka pesuar ndikimin e migracioneve te para ballkano-danubo-egjane te mijevjecareve te V-te e te IV-t para Krishtit, si dhe te ushtrive te Aleksandrit te Madh, ushtaret e te cileve (shumica Trako-Ilire e nje pakice greke sipas Arrienit, biografit te Aleksandrit), u vendosen ne kete treve te madhe te Azise pas vdekjes te heroit te famshem. Pra s’ka dyshim, qe sankritishtja ka trasheguar fjale qe kane migruar nga Europa ne drejtim te Azise (bosht euro-indian dhe jo e kunderta).

Per me teper, eshte dekretuar arbitrarisht, se nje gjuhe te vjeter e te pashkruar, nuk mund ta percaktohet ne kohe dhe nuk mund te perfshihet ne studimet dhe kerkimet gjuhesore ! Kjo eshte aresyeja qe nuk eshte marre parasysh pellazgjishtja e vjeter, me pretekstin se nuk ekziston asnje shkrim i deshifruar. E njejta gje ndodh edhe me shqipen, te cilen shume gjuhetare e quajne si nje gjuhe “te voneshme” te nisur nga fakti qe eshte shkruar shume vone. Kulmi eshte se ka edhe nga ata, qe e vleresojne si nje gjuhe bastarde: perzjerje te greqishtes, latinishtes, gjuhes slave e turke! Te gjithe keta gjuhetare, nuk kane bere asnje perqasje ndermjet gjuhes se mbiquajtur mikeniane (te deshifruar para pak kohesh, me 1952, prej Ventris dhe Chadëick!) dhe asaj pellazge te vjeter (gjuhe “fantazme” meqenese s’ka qene e shkruar!). Kuptohet qe po te nisemi nga ky percaktim, keta gjuhetare nuk kane bere perqasje, as ndermjet pellazgjishtes se vjeter – gjuhe mrekullisht e mbetur e folur (simbas poemave te para epike: e vetmja “trashegimi” e folur) dhe gjuhes se sotme shqipe. S’duhet harruar, se pellazget zoteronin nje alfabet, qe fatkeqesisht eshte zhdukur si me magji! Qortimin me te madh, qe u bej ketyre gjuhetareve, eshte se nuk i jane drejtuar shkrimeve te lashta, te cilat pohojne se para mberritjes se grekeve, vendi qe me vone do te behesh Greqi, ishte i populluar nga Pellazget barbare (Homeri shton se ata ishin hyjnore dhe gjuha e tyre hyjnore: d.m.th. jo greqishtja).

Nderkohe, sipas Herodotit dhe shume autoreve te tjere te lashte, dihet se Pellazget u kane dhene Heleneve mitollogjine e tyre (nje pjese e madhe e antroponomeve, eponimeve, toponomeve te se ciles shpjegohen vetem me gjuhen e sotme shqipe), ritet dhe kulturen e tyre dhe se Ionet, ishin pellazge qe u bene greke, mbasi mesuan greqisht, ne periudhen e pushtimit te vendeve te tyre prej heleneve (Herodoti shton qe “mbreterit doriane”, mburreshin se ishin egjyptiane!) Perse atehere Ventris dhe Chadëick e kane vulosur qe tabelat (“mikeniane”, emer i shpikur nga Shlimann dhe i perseritur nga Evans dhe gjithe te tjeret) e linearit B qene shkruar ne “greqishten e vjeter” dhe jo ne gjuhen “pellazge”? Fakti i siperpermendur, nuk eshte marre parasysh nga gjuhetaret e pare dhe prej shkences se tyre: megjithese eshte e shkruar e zeze mbi te bardhe. Si do te deshironi atehere, qe nje gjuhetar duke qene edhe shqiptar, i ushqyer ne grazhdin “e pranuar nga te gjithe”, te thote te kunderten e asaj qe lexojme ne manualet e gjuhesise moderne?

Duke ju shmangur fakteve dhe analizes shkencore, si ne shkencat e tjera edhe ne ate historike hasim studime dhe botime « pseudohistorike ». Si e shpjegoni qe « pseudohistorija » ka patur jetegjatesine me te madhe se simotrat e saj ne shkencat e tjera ?

Kur jetojme ne nje bote te lire ku fjala dhe shkrimi nuk denohen, nuk mund te mos respektojme lirine e mendimit dhe te shkrimit. Per rrjedhoje eshte detyra e atyre qe njohin te verteten apo qe kane njohuri te verteta, te fshikullojne kete apo ate veper pseudo-historike ose pseudo-shkencore. Kur flasim per pseudo-histori eshte fjala per nje histori fallco, te sakatosur apo te manipuluar ne raport me historine e vertete qe bazohet mbi fakte te provuara, analiza te thelluara dhe referenca te verifikueshme. Por ndodh qe, shkrimet ikonoklaste si te miat, te menjanuara prej cdo lloj ideollogjie, qe nuk i perkasin asnje kupole dhe qe dalin nga shtigjet e rrahura, mund te konsiderohen si pseudo-shkencore, ne krahasim me studiuesit qe ndjekin nje tjeter rruge, nje vije qorrsokake qe bazohet ne « te pranuaren nga te gjithe », ne teza te gabuara te pranuara pa u diskutuar, pa as me te voglen kritike e me keq akoma pa u shkeputur prej nje ideollogjie te caktuar, shovinizmit, bindjeve personale e emocionale te paqarta. Ja pra, brenda çfare çorbe kulturore jetojme. Kjo ndodh, si ne histori edhe ne gjuhesi apo edhe ne shkenca te tjera. Le te marrim disa shembuj. Ne neurobiologji, deri para pak kohesh pohoej se « neuronet » nuk rrigjenerohen, nderkohe qe sot provohet e kunderta. Para pak kohesh nje studim amerikan provoi se te pish shume uje nuk sjell asgje shendetit (me perjashtim te personave te moshuar qe vuajne nga diz-hidratimi apo semundje te tjera) nderkohe qe gjate viteve na eshte perseritur vazhdimisht qe duhej pire shume uje, per te ndihmuar eleminimin e toksinave gje qe çonte ne renie peshe! Ne studimet gjejme te njejtat dukuri qe shkaktojne gabime, turbullime shtremberime, manipulime, interpretime fallco, etj etj.

Historia nuk eshte nje shkence ekzakte, sepse ajo perbehet nga ngjarje dhe kronollogji qe shpesh, me kalimin e kohes, jane thurrur, interpretuar, transformuar ose manipuluar, per t’i sherbyer nje çeshtjeje partizane. Puna e historianit, d.m.th. e atij qe zberthen dhe analizon, fillon vetem pas kesaj : te ndaje shapin nga sheqeri, fale studimit dhe analizes se thelluar te arkivave (kur keto egzistojne !). Fatkeqesisht jane te shumte ata qe i kane komentuar pa u shqetesuar per vertetesine e fakteve, pa i verifikuar, pa cituar burimin, pa u çliruar nga çdo lloj pasioni ndjenjash, te pushtuar prej pozitave shoviniste apo ideollogjike, e ngandonjehere duke harruar te lexojne « ndermjet rrjeshtave ». Shkenca duhet te mbetet e paster, e besueshme, teresore, e verifikueshme, pa zbukurime e pa pasione. Nje proverb shqiptar thote : E verteta vonon, por nuk harron !

A nuk ka ardhur koha qe, sikurse shoqerija e sotme edhe shkenca historike shqiptare dhe ajo boterore (per lashtesine), per te realizuar detyren e saj, « te demokratizohet » duke ju shmangur « diktatures » politike ? Sa eshte e mundshme kjo ?

Mendoj se shekulli XXI ka per te qene « shekulli i rishqyrtimeve”: te historise, shkencave, gjuhesise, besimit, etj. Duhet nje fare kohe per te ndryshuar zakonet, sjelljet, manite, te perditshmen, apo per ta penguar konservatorismin. Kur te ndodhe kjo, une me siguri do te kem vdekur ! Me te vertete jane kaq shume gjera te nderlidhura, kaq interferenca, ka kaq interesa ne loje, veshtiresi realizimi, rivalitete, presione ndermjet shkencetareve dhe kaq mosbesim dhe bindje kontradiktore, sa qe gjendemi perpara nje lemshi qe s’i gjendet filli. Per t’a dale mbane do te duhet shume kurajo, vullnet, zell, kembengulje, dhe veprime te holla (te menduara), por gjithmone te ndershme dhe te ligjshme. Ne fakt eshte diktatura politike, ajo qe sjell rrezikun per t’i veshtiresuar me shume gjerat. Ne Shqiperi kjo merr nje tjeter permase sepse mbetjet e te kaluares komuniste, trazojne akoma disa shpirtera (ne menyre te pandergjegjeshme sigurisht). Sidoqofte, ne perendim a gjetke, kujtojme se jetojme ne nje demokraci perfekte : gabim ! Ne jetojme ne nje liri te kontrolluar ! Kete e shoh perdite rreth meje dhe e kam konstatuar prej shume vitesh, pa patur mendimin se qenia njerezore mund te ndryshoje teresisht rrjedhen e gjerave, por te pakten (mund te ndikoje) te ndryshoje disa aspekte. Keshtu eshte natyra njerezore. Kjo me sjell ndermend nje thenie te Montaigne : « L’homme est divers et ondoyant – njeriu ndryshon dhe eshtë i lekundshëm ». Ju do te ma kthenit se ka ligje dhe vendime (ne fushen e shkencave), sigurisht, por keto duhen respektuar gjithnje. Ju do te mendoni se jam pesimist, perkundrazi, jam shume realist. Por kjo s’me ka penguar kurre te eci perpara me kembengulje. Ne jeten time asnjehere s’kam pushuar se luftuari per mireqenien e te tjereve, kundra te keqes, padrejtesise dhe gabimeve njerezore dhe mbi te gjitha kam ndjekur nje rruge me nje qellim te caktuar. E respektoj mendimin dhe bindjet e te tjereve, por do te pergjigjesha si Volteri: « s’jam dakort me idete tuaja, por do te luftoj qe ju te keni mundesine t’i shprehni » !

Jeta eshte nje lufte e perhereshme. Rruga per te mesuar historine e vertete, per ta futur ne te gjitha nivelet e institucioneve kombetare dhe nderkombetare, do te jete me pengesa por, per sa thashe me larte asgje nuk eshte e paarritshme dhe perfundimi, do te jete i kenaqshem. Lufta duhet bere me mish e me shpirt, duke organizuar kuvende, ndikuar tek autoritetet kompetente kombetare e nderkombetare, duke u sjelle argumentat e nevojshem atyre qe nuk jane bindur ende. Me nje fjale do marre shkopi i udhetarit dhe trokitur ne cdo dere derisa kjo çeshtje te degjohet. Kam ndjesine se po shkruaj testamentin tim !

Per mendimin tim ka edhe nje veshtiresi tjeter : ajo e bindjes te atyre qe kane ne dore fatin e institucioneve mesimdhenese, d.m.th. transmetuesit e vertete te mesimdhenies publike : profesoret e shkollave dhe te universiteteve. Pra, ndryshe nga shteti qe zoteron fuqine ligjore dhe institucionale, ata zoterojne fuqine praktike, d.m.th. ate te perpunimit dhe te zbatimit te programit. Jane keta, pra « zoter » te vertete te arsimimit. Tek kjo kategori profesionale, problemi eshte me teper psikollogjik madje psiqik : shko e vertetoja nje profesori te universitetit, qe gjithe ç’ka mesuar ai gjate nje jete te tere eshte e rreme apo duhet rishqyrtuar. Cili do jete reagimi i tij ? Nese ai eshte i ndershem, i mençur dhe i ekuilibruar mederisht, ai do ta pranoje dhe do t’iu jape plotesisht te drejte…, ne te kundert do t’iu sulmoje, t’iu shperfille, do t’iu injoroje ose do t’iu tregoje deren (pa folur ketu per gjithe emertimet qe mund t’iu vere si: sharlatan, mashtrues apo pseudo-dijetar) sepse eshte skeptik para gjithe ketyre argumenteve, provave dhe analizave vertetuese dhe bindese. Keta tipa, do te preken rende ne sedren dhe egon e tyre. Personalisht kam patur rastin te njoh tipa te kesaj natyre. Cfare dileme!

Shqiperia eshte ne fillimet e demokracise, te lirise dhe te modernizmit. Por une kam besim ne te ardhmen. Qe te rihabilitohet e verteta historike e popullit shqiptar, duhen çliruar shpirtrat prej frikes ndaj ndjeshmerise se vendeve fqinje, te vendoset perfundimisht nje demokraci e vertete, te mbeshtetet nje laicitet i veretete, te pastrojme jeten politike dhe te mos e pengojme asnjehere « lirine e mendimit » dhe lirine e ndergjegjes. Pikerisht per kete i kam shkruar dy librat e mi : te rivendoset e verteta ashtu siç eshte.

« Te informosh per nje ngjarje (fakt) ate qe nuk di asgje,eshte shume me lehte se sa te informosh ate, qe eshte njohur me pare me nje lajm falls ose te manipuluar. Se pari duhet bindur se eshte mashtruar (rethane qe eshte e veshtire te pranohet),t’ia heqesh nga mendja lajmin falls dhe pastaj t’a zevendesosh me lajmin e vertete „ A mendoni se ky perfundim i analistit te gazetarise italiane , Marco Travaglio, perben nje veshtiresi edhe ne ne punen tuaj?

Marco Travaglio ka te drejte. Por te shkruash mbi historine apo ta rishkruash ate kerkon vetëmohim, vullnet te hekurt, kembengengulje, nje perkushtim per kerkime shkencore, pregatitje te shumeaneshme dhe nje ndjenje kritike shume te zhvilluar. Gjashte muaj pas fillimit te studimeve dhe kerkimeve u tentova ta braktis punen qe nisa. Pra puna qe kisha ndermarre ishte mbjelle me shume pengesa, kontradita, genjeshtra dhe manipulime : perpara syve te mi hasa shume pohime kontradiktore, nje « lesh e li » i vertete ! Si perfundim, e permblodha veten sepse vullneti per t’iu futur kesaj pune e per t’ia dale mbane, qe me i forte sesa deshira per ta braktisur ate.

Sidoqofte, per te hequr edhe dyshimin me te vogel vendosa ta shoh kete problem nga ana tjeter. Thashe me vete : ne rast se studimi im do te kete edhe mangesine me te vogel, ai do te sulmohet pa meshire e pa doreza. Atehere ne punimet e mia te para, e vendosja veten ne vendin e kundershtareve te mi te mundshem : u desh qe te gjeja proven e te kundertes. Ju pervesha kesaj detyre me mish e me shpirt dhe pa menduar per reagimin e te tjereve. U çlirova prej njohurive te lexuara historike, njohurive shkollore dhe universitare per te mos u ndikuar nga askush. Pra u nisa nga zero. Si perfundim nuk gjeta asnje gje qe t’i kundervihej tezes sime. Kjo me dha kurajo qe te vazhdoja punen e nisur per pese vjetet e metejshme. E ndertova ne menyre metodike tezen time duke patur nje merak te vetem : te kisha nje gjuhe te lexuesheme per te gjithe, shpjegime te nderlidhura dhe te kuptueshme si per lexuesin e thjeshte dhe specialistin. Nuk kam shkruar kurre, asnje rrjesht, pa sjelle proven vertetuese. Ne rastin e kundert, pa elemente te besueshem dhe bindes, i kam anashkaluar te dhenat. Ne analizat e mia jam munduar te sjell autore te shumte dhe te jem mundesisht sa me i sakte, pa ndikime emocionale apo tendencioze. Ndryshe nga disa autore, nuk pohoj asgje per te cilen s’kam prova dhe kerkoj gjithnje te jem i qarte dhe i kuptueshem per te gjithe. Ja perse kam dashur t’i mesoj fillestarit, ate qe ai nuk e di, te bind dijetarin se ajo qe ka pervetesuar ishte e gabuar megjithe bindjen e tij se kishte te drejte. Gjate punes sime kerkimore dhe studimore, dua te pohoj, se nuk pata asnje veshtiresi materiale, intelektuale apo morale, as me te voglin paragjykim apo presione te jashtme: e kam ndergjegjen te qete. Nderi dhe dinjiteti im mbeten te paprekur.

France,11.06.2008

Bisedoi Fatbardha Demi (Perktheu Kledia Demi)

Të krijosh dhe botosh në emigrim

Bisedë me poetin Pjetër Jaku, botues i së përmuajshmes “ Kuvendi” në Detroit

Në bisedat jo të pakta që kam pasur, më ka pëlqyer të jemë e drejtëpërdrejtë: mund të na thuash diçka për origjinën tuaj dhe fëmijërinë?

Nuk ka rëndësi ku ke lindur, nga ç’prindër, nga ç’rracë. Rëndësia e vetme është, nëse beson se je lindur për të marrë mbi vete një detyrim njerëzor, për t’i shërbyer jetes dhe tokes tende, duke menduar se, vërtetë ka qënë një lindje që duhej lindur, pasi ka lindje, që nuk e meritojnë asnjë shtërngim barku. Ku kam lindur? Herë herë më ngjan se jam lindur gjithëku ka njerëz. Kur shkoj në vendlindje, mendoj se kam lindur nga shkëmbi, në të majtë të kullës, matanë Përroit të Bardhë. Kur kam lindur? E di se ka qënë kohë e ftohtë, shekull i ftohtë, me luftra që kishin përfunduar, pa mbaruar. Ju doni të jemë i drejtëpërdrejtë? Ok! Jam lindur në një nga fshatrat më të thella të Mirditës, në Mollë Kuqe, krejt në rrëzë të Munellës. Shpesh dragojtë dhe dreqnit, siç më thoshte gjyshja në netët e gjatë të dimrit, vinin Përroit të Bardhë, në ditët dhe netët me furtunë, sidomos pranverave, kur uji bëhëj i kaftë nga gërryerjet dhe trungjet, që sillte me vete. Jam lindur dhe rritur në atë fshat, për të pasë pasurinë më të madhe të nënave bujare, të një jete shumë të vështirë. Për fatin e mirë, gjyshi im, emrin dhe mbiemrin e të cilit mbaj, kishte blerë shumë tokë, për t’u lënë katër djemëve, para se të ikte në botën e pakthyeshme, edhe pse nuk i kishte mbushur ende të 38-tat. Babai im, me tre vëllezrit, kishin tokë, fiks një të tretën e fshatit dhe pemë të panumërta. Kishin një kullë dykatëshe, nje shtëpi njëkatëshe, me furrën e bukës brenda dhe, një objekt me çati, që përdorej për të ruajtur ushqimet. Mbaj mend , që sipër tavanit të kullës, do të gjëje 12 muajt e viti arra, ndërsa në arën e sipërme ( dmth sipër kullës) do të ruheshin lakrat dhe patatet, në frigoriferin natyral të asaj kohe. Edhe pse i gëzonim jo pak prona, prap se prap jeta ishte tepër e vështirë. Babai punonte afro 3 orë larg nga shtëpia dhe flinte në shtëpitë e punëtorëve ( baraka u thonin ) e, kthehej vetëm 2 -3 herë në javë. Shpesh punonin edhe të dielave. Për në fshat i kishim kushtet jo të këqia. Ma do mendja ishim të parët, që kishim një gramafon dhe degjonim Marie Krajen, Bik Nojën, Fitnete Rexhen e shume e shume këngëtarë të tjerë. Në raste festash, ishte kënaqësia më e madhe për ne, pasi kulla jonë do mbushej me miq e, ne ndjeheshim mire.

Në biseda me krijues më pëlqen t’i ngacmoj që të përshkruajne paksa edhe vendin ku janë rritur, shokët e fëmijërisë, prirjet e tyre të para. Mund të na thuash diçka rreth këtyre kërkesave?

Gjysmën e rritjes e mora aty ku u linda. Gjysmën tjetër e mbyti terri peradnorak ruso-kinezo-shqiptar. Rritur? Rritur nuk jam. Kam mbetur ai shkëmbori i imët, që kërkonte të arrinte qiellin, por një re e zezë, sterr e zezë më rrinte mbi krye dhe më shtypte. Duhet t’i përulesh tiranit dhe tiranëve , - më thonte, por unë isha dhe mbeta lisi, që nuk i përulet as rrufesë. Konkrertisht,-thoni ju? Fshati im vinte diku në juglindje të krahinës së Fanit. Historikisht, të parët e mi kishin ardhur në atë fshat nga Domgjoni,( një fshat më në qendër të Fanit ), për të veruar. Mirëpo, pak nga pak filluan të punojnë djerrinat, të ngrenë shtëpitë e para dhe të ikin nga Domgjoni. Deri afër viteve 40-të, fshati im nuk ka pasur varreza ( varri i gjyshit tim dhe i gjyshes se babait, janë në Domgjon, (më shumë se dy orë në këmbë nga Molla e Kuqe)! Eshte nje fshat, që e ndajnë dy përrenj të vegjël dhe, në mes ka një kodër, që fillon te shtëpia e lal Vorfit dhe ngjitet deri në Drushtë të Munellës. Mbi shtëpinë e Çun Frrokut kodrina ka një shesh të vogël , ku mblidheshin burrat e fshatit në kuvende të ndryshme, ndaj edhe sot e kësaj dite thirret “ Kodra e Kuvendit”. Përrenjtë, nga të dy anat, janë të veshur me arra, më shumë se njëqind vjeçe. Në fundet e arave, që zakonisht mbillen me misër, fasule, lakra e patate, ka hardhi, që ngjiten në ca krikëza prej dëllinje, një lloj druri shumë i fortë, si dhe nëpër drurë të tjerë, ka qershia si dhe në çdo oborr shtëpie ka mana të kuq , të zi dhe të bardhë. Krejt fshati nuk kishte më shumë se dhjetë hektarë tokë të punueshme, por me qindra hektarë pyje, ku secila familje kishte pyjet e saj, nga ku kish të drejtë të siguronte drutë e dimrit, lëndët e shtëpive, gjethin e thatë për dimërimin e bagëtive. Punët bëhëshin kolektivisht, edhe pa qënë në koopertivë si: prashitjet, ushqimi i bagëtive, ndërtimi i shtëpive të reja, korrjet dhe grumbullimi i tyre, pa bërë fjalë për fatkeqësitë. Nejse. Dolëm nga tema. I gjithë fshati nuk kishte më shumë se 50 hektarë qiell dhe, diellin nuk e preknim ma shume se 4-5 orë në ditë. Pranvera, vera dhe vjeshta ishin të mrekullueshme, ndonëse pranvera dhe vjeshta ishin vetëm dy muajshe, pasi nga një muaj ua merrte dimri secilës. Dimri , deri vonë ishte jetë “parazitare”, por shumë emocionuese. Lojnat e ndryshme të të rriturve, më kanë mbetur në mendje. Burrat e fshatit mblidheshin me radhë te shtëpitë e njëri tjetrit, për të luajtur kapuçash dhe lojna të tjera, të cilat mbylleshin me këngë të improvizuara nga pala fituese. Dimrat ishin, pothuajse pesë muaj. Pesë muaj që nuk të linin të bëje asnje punë. Rrugët e këmbësorëve hapeshin nga burra të fortë. Herë herë, bora i mbulonte dritaret e kateve të para. Gjuetarët, në të shumtën e rasteve përgaditnin ca rrathë prej thuprash, për t’i vënë në këmbë, që të ecnin mbi dëborë, ( pasi bora do t’i mbulonte), për të gjuajtur dhi e derra të egër, kaproj e kafshë të tjera. Çdo shtëpi kishte një ose dy pushkë gjermane, të cilat ishin më të mirat për gjueti. Jetonim si në balada. Ushqeheshim pa dietë dhe, askush nuk ruhej nga dhjamosja. Ishin njerëz legjendar, të gjithë të fortë. U mungonin veç krahët për të fluturuar, se majat i kapërcenin me një hap.

Ti do të pyetësh me të drejtë: Po sot?

Ata burra janë përgjysmuar. Legjendat u vodhën nga modernizmi anadollaku-primitiv. Shtëpitë?! Asnjë oxhak nuk nxerr tym, asnjë shtëpi nuk banohet. Hardhitë, arrat, qershitë, manat, thanat dhe kumbullat janë egërsuar e bërë bisha. Ato i tradhëtoj njeriu dhe kullat i kanë mbuluar ferrat. Pemët i shijojnë arinjtë, korbat, sorrat... Gjithëçka ndodhi aty po harrohet!

Megjithëse vite fëmijërie pasi, mesa di unë, rininë e ke jetuar në Lezhë, cili ka qënë momenti që të është fiksuar?

Festat! Krishtlindjet dhe Pashkët por, sidomos Krishtlindjet! Krishtlindjet i prisnim me padurim, deri kur regjimi ndalues i ndaloi. Ato ishin një festë e veçantë që, edhe ne femijët të dukeshim të rritur, të rrinim deri në mesnatë zgjuar, për të pritur Lindjen e Krishtit. Të dilnim me të mëdhenjët dhe të bënim me dorzat e kashtës një rreth si sofër, me një kryq në mes, në arën më afër shtëpisë dhe, mbi atë kryq të shtronim darkën: raki, djath, lakror me arra etj. Natën, mes dëborës, ku gjithë fshati bëhëj dritë nga të shtënat e armëve, që lajmëronin lindjen e Jezusit. Pashkët ishin një festë më e gjatë dhe, që na bëntë me rroba të reja, por përsëri atë festë nuk e perjetoj si Krishtlindjet. Imazhet e atyre viteve më përcjellin dhe do udhëtojnë me mua gjithë jetën.

Meqë jemi akoma te femijëria: kujton ndonjë rast të frikshëm dhe nga se kishe frikë më shumë?

Nata më trembte, edhe pse ishte e bukur. Në dimër ndriçohej nga dëbora dhe hëna. Në verë nuk errej, ose errej me bulkthit këngëtar. Në vendin tim lejoheshin edhe fëmijët të merrnin pjesë në ceremonitë mortore. Ata dhe unë nuk e kuptonim vdekjen, ose e kuptonim Jul Qezarçe “ Më mirë të vdesësh njëherë, se sa të rritesh gjithë jetën me frikën e vdekjes”. Megjithëse vdekja nuk është ndjenjë e mirë. Vetëm ditët, që njeriu shkon në vdekje të të tjerëve, kujtohet se duhet të jetë i mirë, biles i përkryer. Sa herë kaloja pranë varrezave, më dukej se krejt pleqtë e fshatit, ( ata që kisha njohur ), ishin ngritur dhe qëndronin mbi varre, këmbëkyq, duke biseduar dhe pirë duhan. Ju kërkoni një rast konkret të frikës? Kam pasë një rast. Se si isha ngjitur në mes një shkëmbi, as atëherë, as sot nuk e di, por nuk mund të zbrisja më. Shihja andej këndej dhe nuk gjëja asnjë shteg, ndërsa sipër meje rrokulliseshin ca gurë, që më rrezikonin jetën. Kur kam rrëshqitur, pa fluturuar mbi gurë, kam qënë njeriu më i lumtur.Megjithëse isha fëmijë, mendoja:”Pse duhej të vdisja aq kot?”

Ç’të ka bërë përshtypje më shumë nga ritet e asaj ane?

Huh, sa shumë janë, por në mua kanë mbetur vetëm dy: dasmat dhe vdekjet. Dasmat ishin të bukura. Nusja vinte e mbuluar me duvak, një shami e kuqe e ndezur dhe mbi kalë. Krushqit, mesa mbaj mend kanë qënë përherë 12 ose 13 veta, në përgjithësi burra, veç krushkës, që ishte nëna e nuses dhe ndonjë shoqëruese tjetër. Kur krushqit i ishin afruar shtëpisë, vinte me vrap mëshllukgjija, që lajmëronte se krushqit po vijnë. Me të ardhur lajmi, gratë dilnin në oborr dhe viheshin në rresht e këndonin. Krushqit, ndërkohë lajmëronin më një të shtënë arme, pasi kishin llogaritur kohën, që lajmëtari e kishte kryer detyrën. Pasi mbrrinte nusja, e zbrisnin nga kali, e merrnin përdore dhe qendronte në vendin më të dukshëm, që të shihej nga të gjithë, shoqëruar me të shtëna armësh. I ngrinin duvakun, për t’i zbuluar fytyrën dhe të dy duart i mbante në dy cepat e një bluze të qëndisur( antari quhej ), ku i vareshin dy shamia të kuqe, në dy duart. Këndohej dhe kërcehej për afro gjysem ore, kurse krushqëve u prinin brenda, për të pirë kafet e mirëseardhjes, duke i pyetur se si e kishin kaluar te miku dhe gjatë udhëtimit. Mbaj mend, që shpeshë herë nuses i rrëshqisnin lotët deri te mjekra, kur gratë i këndonin këngë, që i kujtonin të afërmit e saj dhe shtëpinë, që e kishte lënë. Te vdekjet më ka mbetur në mendje, vendosja e të vdekurit ne karrige, britmat dhe çjerrjet, kur vdekjet ishin të moshave të reja, si dhe vajtimet poetike.

Diçka për shkollën?

Shkolla për mua është vetëm libër. Një zanat dhe aq. Nuk mendoj se kam mësuar ndonjë gjë të madhe, në vitet e diplomimit. Kam hyrë në klasën e parë 6 vjeç dhe mesova shumë shpejt të shkruaj e lexoj. Në fshatin tonë bëhësh mësimi në klasë kolektive ( nga klasa e parë deri te e katërta bashkë).Nota më e mirë ishte 5-sa dhe, une nuk kam njohur notë tjetër veç maksimales. Mësuesi im i klasës së tretë, Pjetër Kola, i cili tani jeton në Lezhë, më jepte shpesh herë të kopjoja pjesë nga ditari dhe tekste të një klase më sipër. Në klasën e katërt mbaj mend të më ketë rëne në dorë dy vëllime të keqpërdorura të Tolstoit “ Lufta dhe Paqa”, më vonë romani “ Tradhëtia” me një kopertinë të zezë në kaf dhe romani “Qyteti i fundit” i Petro Markos, që unë vonë e mësova se i kujt autor ishte, pasi i mungonin shumë faqe. Kur më pyesnin fshatarët se çdo dëshiroja të bëhësha kur të rritesha, u thoja doktor. Mësuesi që unë kam adhuruar në 8 vjeçare, ka qënë Mark Paci nga Domgjoni. Mësues Marku ishte piktor edhe pse, mesa mora vesh vinte në arsim nga ushtria. E shihja shpesh, se si punonte në restaurimin e fotografive të vjetra dhe më jepte detyra t’i përgadisja të bardhën e vezës, për luster të letrës së ashpër. Ishte shumë i kujdes’shëm dhe i ditur. Më pëlqente dhe mënyra se si vishej, si fliste, sa rëndësi i kushtonte përgaditjes për mësim. Për mua ishte njeriu më i ditur në atë zonë. Unë mësova prej tij se Fishta i madh ishte i të njëjtit fis me Markun, gjë që e kanë spjeguar të afërtit e poetit, që sot jetojnë në Lezhë. Me shkollat e mesme nuk më është realizuar deshira. Pas dështimit, të mos paraqitjes në shkollën e mesme mjekësore në Vlorë, mbasi unë isha fëmija i parë në familje dhe babai punonte larg shtëpisë, u desh që të mos shkoja aq larg, sa e konsideronin Vlorën gjyshja dhe nëna. Që këtu, gjërat u rrokullisen mbrapsht dhe unë mbarova shkollë të mesme profesionale, veç për t’u bërë ndihmë në një familje si e jona.

Keni kryer studimet e jeni diplomuar në letërsi. Çfare u nxiti për të studiuar në këtë degë?

Ka qënë një odise e gjatë deri tek e drejta e studimit, që nuk ia vlen të thuhet. Kryetari i Komitetit Ekzekutiv të Lezhës së atyre viteve, Dodë Gjika, një nga të vetmit kuadro të atij niveli, që nuk ndjehej keq, kur rrinte me krijuesit. Shumë të tjerë vetëm i përshendesnin, se nuk mund të rrinin më shumë se pak minuta me Ndoc Gjetjen, Rudolf Markun, Agim Isakun, Remzi Lanin, Agustin Shytin etj.. pasi nuk kishin lexuar asgjë më shumë, se raportet partiake. Të kishin lexuar Balzakun, as që bëhëj fjalë. Falë ndihmës së Dodës, e kam filluar dhe mbaruar në kohë rekord Universitetin “ Luigj Gurakuqi” të Shkodrës. Ka diçka shumë interesante për këtë. Ishte rastësi takimi me kryetarin, një mëngjes gushti, tek po dilte nga resoranti i Hotel “ Lissit”. Më pyeti për shkollën. – E mbarove universitetin? - më tha. - As që e kam filluar, - iu përgjigja. – Hajde me mua,-vazhdoi ai. Pasi u ngjitem në katin e dytë, ku kishte zyrën, thirri shefin e arsimit, mori dosjen time dhe më dha një letër dore, për të shkuar në Ministrinë e Arsimit. - Do takosh,zv/ministrin, Nazim Skuqi dhe do më kthesh përgjigje,- më tha. Nga shkallët e komitetit, jam nisë me biçikletë për Tiranë, në orën 8 e 30 dhe, kam qënë në ministri, në orën 11 e 30. A nuk është ky një udhëtim epik, që as Gjergj Elez Alia nuk do ta bënte? Pasi unë e kisha humbur shkollën e mjekësisë, letërsia ishte pasioni im dhe mundësia për ta mbaruar më lehtë, pasi gjithë veprat e rekomanduara të letërsisë i kisha lexuar pa imponim, që pa shkuar në universitet, ndërsa gjuha ishte tepër e veshtirë.

Pa hyrë gjatë në vitet e mëpasme, për të cilat dimë sadopak, punën që keni bërë në arsim dhe në Degën e Librit Lezhë, a mund të na thoni diçka lidhur me ndikimet në formimin tuaj?

Njeriu formohet deri në ditën që harron të marrë frymë, por formimi im ka qënë në moshën e rinisë, deri në adoloshencë. Nga ajo moshë e mbas, nuk kam ndryshuar asgjë formuese. Njeriu nuk është një qenie prej balte, që mund t’i japësh disa forma. Ai pranon vetëm një formim, ose një çthurje formuese, që nuk formohet kurrë. Por, ndikimet janë të pranueshme. Tek unë, më shumë se askush ka qënë ndikimi i nënës. Nëna ime është modeli i durimit dhe i këmbënguljes. Këto cilësi, besoj se i kam edhe unë. Babai ka qënë shumë punëtor, nevrik dhe tepër bujar. Besoj se edhe keto cilësi i kam marrë. Edhe pse nuk dukem nevrik, vetëm unë e di si i përmbaj nervat, mesa zor i bëj zap. E kam adhuruar xhaxhan, Preng Jaku, i cili ka jetuar e punuar në Durrës, për njohurit që zotëronte, edhe pse ishte mekanik. Nga babai të gjithë janë shumë punëtorë, shumë të saktë dhe shumë bujarë. Nuk i përulen, veç të Plofuqishmit! Nga nëna dalloheshin ndjeshmëria dhe vëzhgimet psikologjike, përcaktimet precize të përsonalitetit. Nëna më thotë, se kam një kombimin mids gjyshit të dajës ( babait të nënës) dhe babait tim, të cilit edhe i ngjaj shumë. Shpesh’herë e kujtoj një thënie japoneze: “Më jep një nënë të mirë, të të jap Atdheun e mirë.” Mësuesit dhe shkolla luajn një rol të rëndësishëm në formimin e njeriut. Bindem, se karakteri i njeriut formohet, para moshës 25 vjeçare.

Cila është gjëja më e rëndësishme, që ju keni mësuar, qëkur keni filluar të kuptoni se çfarë është jeta?

Sa vjen e shkojnë vitet, po kuptoj se nuk kam mësuar asgjë por, nëse ka të bëjë me formimin, mund të përgjigjem, pa u menduar fare “ korrektësia”. Për mua je njeri, aq sa je korrekt!

Prinderit?

Mendoj se për këtë pyetje, jo pak folëm në përgjigjen e formimit. Babai vinte nga një baba mjeshtër, i cili ishte djalë i vetëm dhe, nga një nënë prej një familje shumë të njohur, siç janë Kocajt. Gjyshi im kishte dy byrazer në Lurë, të njohurin Dodë Vladi dhe Dedë Kolë Mariseni, të cilët ishin edhe ata djemë të vetëm. Ngaqë ishin secili nga një, vendosen të bëhëshin tre vëllezer. Akoma edhe sot, për afro 80 vjetë, në kullën moderne të Nikollë Vladit e kanë ruajtur një pjesë të tavanit, që e kishte gdhendur gjyshi im. Kam qënë në Lurë 20 vjetë më parë. Kam shkuar për dy ditë e, Lura më ka mbajtur një javë. Nëna vinte nga shtëpia e njohur e Frrok Preng Mushtës, një nga familjet më në zë në Mirditë, më më shumë se 60 anëtarë, për të cilën s’është shkruar fare. Gjyshja kishte 6 motra, njëra prej tyre, Dila, vuajti disa vite internimi me dy djemtë, Pjetrin dhe Gjonin, sepse burri i saj, i njohuri Ndue Bib Perndocaj ishte arratisur në Amerikë me dy djemtë, Biben dhe Zefin. E kujtoj kur vinte dhe ikte natën nga shtëpia jonë! Prej babës kam një devizë, të cilën e mësova, pa ma thënë ai kurrë : “ Thuja vetëm të vërtetën, dhe nëse të rrezikohet jeta”. Ai bëri 10 muaj hetuesi, vetëm për të mos dalë deshmitar në rrenë. E dini çdo të thotë dhjetë muaj hetuesi, në kohën pa asnjë lloj mbrojtjeje?! Shumë vite pas burgut, ma ka treguar të vërtetën. Ish shefi i hetuesisë, i rrezikshmi Gjolek Lajthia, “ Brezhnjevi”, siç i thonin në Lezhë, e kishte “ftuar për një kafe” te Hoteli i Gjuetisë, në Ishull Lezhë dhe i kishte thënë: “ Më nënshkruaj, se përgjegjësi të ka urdhëruar të shtosh fiktivisht rezultatet e misrit të grumbulluar në magazinë, dhe nuk do të bësh asnjë ditë burg.” Babai, atë nuk e tha kurrë, sepse nuk mund ta thonte një gjë, që nuk ia kishin thënë! Nuk besoj se në një intervistë si kjo, mund të thuhen të gjitha, sepse janë aq shumë, sa nuk mjafton një libër.

Veç librave poetik “ Harrimi i vetes” dhe “Ankthe”, të vlerësuar nga kritika, jeni edhe autor i studimit “ Vlerat letrare ne Lahuten e Malcis”, si ju lindi ideja dhe çfarë u nxiti per ta shkruar këtë vepër ?

Sa për librat poetik, mund të thëm bindshëm, se ata mund të ishin botuar, të paktën 10 vjetë më parë se u botuan, po të mos punonin në shtëpinë botuese “ Naim Frashëri”, redaktorë të tipit, Stavri Daja, edhe pse mund të ishte njeri i mirë, ai nuk zotëronte gjuhën shqipe e para dhe, e dyta se njihte fare krijimtarinë, aq sa në një përgjigje të viteve 80-të më shkruante afërsisht kështu: “ Tani për tani libri juaj nuk mund të botohet, pasi për fatin tuaj të keq, libri analizohet fill pas plenumit të 8-të, ndërsa ju keni disa poezi kundër burokratëve, që mund të nënkuptohen edhe për drejtuesit e partisë...” Unë nuk kisha dërguar në shtëpinë botuese libër politik, që të vlerësohej me këtë frymë. Pokështu, në redaksitë letrare si te gazeta “Drita”, revista “ Nëntori” dhe “Zëri i Rinisë”, përveç viteve të fundit, që punuan Preç Zogaj e Rudolf Marku, ka pasë redaktor, që nuk spikasnin si krijues, edhe pse botonin nga një libër në vit. Sa i takon, sprovës me libërthin “ Vlerat letrare në Lahutën e Malcis”, ajo nuk është vepër dhe nuk është pretenduar si e tillë. Ajo është vetëm një sprovë, që cek një temë shumë të përfolur. Pikërisht për këtë, mora një temë të tillë, që besoj në të arthmen e shpejtë do ta plotësoj, sidomos me fjalorin fishtian, për të cilin kam marrë edhe sugjerime me shumë vlerë nga ish pedagogu im, Dr. Tomorr Osmani.

Botimi i revistës së përmuajshme “ Kuvendi”, si u realizua, kur dhe pse?

Ishte një deshirë e mundësuar nga parat, që m’i kishin dërguar vëllezrit nga Gjermania, të cilët ishin pjestarë të ikjeve biblike të marsit 91. Fillimisht “ Kuvendi” u botua në Lezhë, në vitin 1993. Kishte drejtim tjetër nga çka sot dhe ishte në formatin e revistave të zakonshme, në A-4. Atje nuk pati fatin të jetonte. E shtypnim në shtypshkronjën e dhomës së tregtisë në Tiranë dhe e ruanim bashkë me “Spektrin” te ministria e kulturës, por me mbylljen e “Spektrit”, ne na humbën afro 1500 kopje, që nuk mundem t’i gjëjmë asnjëherë. Nuk kishim shtypshkronjë në Lezhë dhe e ndërpremë. Kur erdha në Detroit, ka qënë miku im Zef Brozi dhe poetja Elinda Marku që, për afro një vit e gjysëm më nxiten vazhdimisht, aq sa në Maj të vitit 2001 mundi të dalë numri i parë, me shumë vështirësi. Kur po përgaditej numri i parë, mbaj mend që miku im, Dr. Dedë Kolndreu, i cili më ndihmon vazhdimisht në punët e programet kompjuterike, me sinqeritet më tha: “ Vetëm ne të dy e besojmë, se keto ditë do dalë revista.” “Kuvendin“ e kanë ndihmuar dhe ndihmojnë, aq shumë krijues dhe lexues, sa do duhej një bisedë vetëm për këtë temë. Eshtë një revistë informative dhe kulturore, në formatin e një libri, me afro 200 faqe në muaj, pa ndërprerë. Në të kanë dhënë mendimet e tyre shumë përsonalitete, të politikës, kulturës dhe historisë. Janë botuar qindra e qindra faqe krijimtari. Janë fiksuar evenimentet më të rëndësishme të komunitetit shqiptar këtu, etj etj… Për “ Kuvendin” kemi kohë të flasim.

Nga “ Kuvendi”, mesa di unë, doli libri juaj “ Shqiptarët në Detroit”, një vepër që e plotëson shumë komunitetin shqiptar të Detroitit, si një nga komunitetet më të vjetra në Amerikë. Ju e keni lënë hapur vazhdimin e tij. Ç’mund të na thoni për këtë?

Komuniteti shqiptar i Detroitit, është një komunitet shumë i njohur, që ka pasur dhe ka përsonalitete me emër dhe, që kanë ndihmuar çeshtjen shqiptare. Që unë do ta vazhdoj këtë libër, kjo është afër mendësh dhe, besoj që pas një ose dy vitesh, ndoshta edhe në 2008-tën. Ka pasë vrejtje me vend, që unë kam përfshi në atë përmbledhje intervistash, si dhe kemi bërë intervista, që teprojnë, ose që duheshin lënë jashtë këti libri. Por, e shkruara ka një të mirë, mund të korigjohet, megjithëse unë nuk jam penduar kurrë për çfarë kam bërë. Në një komunitet prej afro 150 mijë shqiptarësh, ka vend dhe mundësi për më shumë, nëse të pamundurit për të shkruar, kanë mundësi të ndihmojnë. Në mos jo të ndihmojnë, të mos pretendojnë të jenë në vepra patriotike, kur nuk kanë bërë asgjë për Atëdheun e tyre, qoftë edhe të mendojnë një moment për të. Të paktën t’u mbetet emri si përkrahës të këtyre veprave se, edhe ashtu do të bëjnë diçka patriotike. Libri i dytë do të konceptohet ndryshe, jo duke u përqendruar në biseda. Ai do të përshkruaj në etapa, ecurinë dhe zhvillimet në komunitet, lidhur përherë me trojet shqiptare, prej nga vijmë.

Cila është gjinia e preferuar dhe, nga i merr frymëzimet në krijimtarinë tuaj?

Më josh poezia, megjithëse është krijimtaria më munduese, që kërkon të thuash në pak vargje një mendim, një kuptim, të transmetosh mesazhe, të krijosh emocione, përjetime etj et… që edhe ju i dini dhe i keni provuar.Shpesh sjellë ndërmend, dy vargje të Eseninit: “ Që të jeshë poet, kjo do të thotë/ të plagosësh veten kurdoherë..” Të botosh një libër me poezi, do të thotë t’i keshë situr nja tre libra dhe, të keshë lënë me një anë dhjetra poezi, që ndonjëherë edhe të dhimbin. Jo çdo gjë e shkruar,është e botueshme. Për këtë duhet të binden vetë autorët. Poetët e viteve të fundit ( disa ), zor të kenë në arshivën e tyre një poezi të pabotuar, duke u kthyer vërtetë në Zhurdenin e Molierit. Kështu nuk ka ndodhur as me nobelistët, as me Neruden, as me Lorkën, as me Bërnsin..etj…etj.. Kam provuar të shkruaj edhe në prozë, por më duhet edhe ca kohë të kemë një krijim që t’i rezistojë kohës. Frymëzimet në poezi janë të rralla. Duhet të jenë emocione shumë të forta, që diçka të të nxit për të shkruar. Tani, me zhvillimin e njohjes, shumë ndodhi kalojnë pa emocione, nuk kanë aq forcë fenomenet, sa të të mbajnë lidhur, pas mendimit, të të ngarkojnë me impresione, që kërkojnë shkarkime të rrufeshme në letër. Poezia është krijimtari e moshës, që duhet të shmangë proliksitetin. Atë e shkruan mosha, vuajtjet, përjetimet e forta, dhimbja e fenomene të tjera rënduese, që duhet t’i heqësh nga pesha jote. Por, në radhë të parë , poezinë e shkruan mendja. Kur e shkruan poezinë dhe e mendon të realizuar, ndjehësh krejt i lehtësuar. Poeti nuk duhet të bëjë tregti me fjalën, të shkruaj vetëm për ta shitur. Nëse je vërtetë poet, poezia do të shitet.

Ka 3-4 vjet që jeni marrë edhe me kritikën, duke guxuar t’u bini të mëdhenjëve ( e kam fjalën për kundërshtimin e reçensës së Qosjes për librin e Rudina Xhungës, etj…

Më kujtohet që analizën e parë e kam bërë për librin poetik të Flora Brovinës. Kam shkruar herë mbas here për libra të lexuar. Pothuajse për të gjithë librat që lexoja kam mbajtur shënime. Më vonë shkrova një analizë për vëllimin poetik “ Koha” të Kadaresë, ku poeti Rudolf Marku, do më shkruante një letër të gjatë, ku më thonte ndër të tjera: “ Atë që nuk e bënë kritika letrare, e bëni ju. Është një guxim dhe një punë për t’u admiruar..etj.” ndërsa me shkrimin e Rexhep Qosjes për romanin e parë të Rudina Xhungës vërtetë jam befasuar, aq sa nuk mund ta besoja se mendime te tilla i ka dhënë nje kritik si ai. Herë mbas here kam marrë në analizë libra poetik, por asnjëherë me tendencë. Në fund të fundit, kritika është mjeti më i mire, që e ndihmon krijimtarinë. Kurse, miku im Ndoc Gjetja, do të ishte kritku im i parë. I kisha dërguar në vitinn 1974 dy fletore 64 fletshe me poezi dhe, mbasi i lexoi më shkruante : “ Ka ndonjë poezi të realizuar, dhe sidomos vargje të realizuara, por assesi, nuk je gati për të dalë me libër”. Pra, në ato fletore mund të ishin më shumë se 100 poezi dhe më shume se 5 vjetë krijimtari. Fillimisht u ndjeva keq, por ajo ishte ndihma e parë dhe më e mire, që më dha miku im, i cili donte që unë të paraqitesha para lexuesit, ndoshta më mirë nga ç’unë mendoja.

Cilën ëndërr nuk keni realizuar ?

As që bëhët fjalë për ëndrra. Ato do të mbetën të tilla, megjithëse nuk kam qënë tip ëndrrimtar. Asnjëherë nuk kam parë përtej mundësive. Në të shumtën e rasteve, për mua, ëndrrat janë mite. As Herkuli nuk e vrau Hidren me 9 koka. Atë e krijoj njeriu, për t’u bërë i fortë, për t’i besuar vetes në forcën që ka, në atë që mund të bëjë!

Mendoni se ” jeton” poezia me politikën dhe , ç mendim keni për pastërtinë e figurës së politikanit?

Poezia është ndjenjë, politika është qëllim. Që të arrish diku, duhet të shkelësh mbi ndjenjën, mbi lodhjen, mbi mundësite, në dëm të dikujt, të diçkaje. Pra, janë dy kahje te kundërta. Poezia mund të përshkruaj momente, që vijnë për rrjedhojë të politikës, por jo të jenë bashkudhëtare. Politika, sado njerëzore të jetë, nuk është poezi. Poezia është gjithëmonë opozita e politikës. Nuk kam ëndërruar dhe nuk ëndërroj të jemë politikan. Nuk është keq, pasi ashtu jetohet më mirë. Të paktën kështu më thonë. Kujtoj një ish ministër, që më thonte para një viti: “ Po deshe të lodhësh dhe të mos fitosh sa këtu, rri në Amerikë.” E dija se kishte të drejtë, por nuk mund të isha në atë mëndje. Sa për dosjet, le ta ndërmarrë parlamenti një inisiativë të tillë, se është vërtetë i vonuar. Tani edhe hapja e tyre nuk vlen shumë, pasi 17 vjetë kanë penetruar, deri në majat e pushtetit, spiunë me dobësi karakteri të dukshme, e jo se i shërbyen shtetit për aftësi. Spiunat ordinerë,sidomos krijuesit, që i shërbyen me devotshmëri, që bënë padi, pa iu dridhur dora, kur nuk u rrezikohej jeta, nuk duhen toleruar fare. Eshtë mëkat që ata për 17 vjetë, kanë përfituar aq shumë, disa prej tyre duke thënë me paturpësi: “ ata që nuk i shërbyen Atdheut ( spiunuan ), ishin merhuma.” Dhe, i mjeri popull i duron mbi krye. Ketë, jo vetëm që duhen demaskuar, por duhen ndaluar me ligj, të kenë një detyrë, sado të vogël në jetën publike. Aq më tepër, ata që i kanë shërbyer në moshën e pjekurisë së plotë.

Keni preferenca në këtë fushë?

Nuk kam preferencë në politikë, sepse si Zhozef Fushe, si Maksimilian Robespier më kanë lënë shije të keqe, pasi i kam lexuar. Shije të mirë më ka lënë “ Utopia” e Thomas More, ku sipas tij, vyrtyt është të ndihmosh të tjerët. Ju do të habiteni,kur une te zbresë nga Robespieri te Vorf Nikolli ( Lalë Vorfi ) , një murator, pa asnjë klasë shkollë, që shumë shpesh e dëgjoja tek fliste për inglizin, gjermanin dhe moskovin etj…, ishte politikani i parë, që kam njohur në jeten time. Ishin disa moshatarë të tij, që mblidheshin në kodrinën e rrumbullaktë mbi shpinë e Lalë Vorfit dhe ai fliste për luftën. Unë nuk e di as sot pse u gjindësha aty, ose afër tyre. Në politikën e sotme nuk mund të përmend asnjë, përveç fiksimit që më ka mbetur nga Helmut Kol dhe, deri diku Henry Ksinger. Ndërsa tek shqiptarët, edhe pse nuk qe një plolitikan karriere, Pjetër Arbnori më ka lënë mbresa të paharrueshme. E kam njohur në një datë që mbahet mend, me 5 janar 1991, tek po shpërndante numrin e parë të gazetës “ Rlindja Demokratike”, para ndërmarrjes artistike “ Migjeni, në Shkodër. Isha me mikun tim, Kolë Prela, i cili ia mori gazetat, për ta ndihmuar, pasi rreth tij u bë një grumbull shumë i madh njerëzish. Kam pasë rastin ta takoj më vonë, edhe kur ishte në detyrë, edhe kur nuk ishte. Pjetri, përherë mbeti i njëjti. Për “ Kuvendin” kam pasë një intervistë me të, pak më shumë se një vit para se të ndrronte jetë. Po sot?-do thuash ti. Në Shqipëri nuk ka politikanë të paindoktrinuar të moshës mbi 40 vjeç.

Si i shikoni përpjekjet e diplomacisë ndërkombëtare ,kosovare dhe shqiptare ,për çeshtjen e Pavarësisë së Kosovës?

Politika shqiptare ( Kosovë – Shqipëri ) ka qënë përherë e mbështetur tek Perëndimi, ndaj dhe ne na është dukur e lëkundur. Në fakt, nuk kishte si të ndodhte ndryshe. U kritikua një nga miqtë e mi, Besnik Mustafaj, sapo mori detyrën e ministrit të jashtëm, në qeverinë demokratike, por të gjithë po e shohim, se nuk mund të kërkohej më shumë, kur nuk donin të na jepnin asgjë. Kompleksiteti i fenomeneve të tilla, e përbën shumë të vështirë problemin kosovar, megjithëse është një rast i paprecedent në historinë botërore, një popull me 90 përqind të një gjuhe, të një rrace, në trojet e tyre autoktone, të mund të mbahet me dhunë nën zgjedhën e një kombi, që nuk e lidh asgjë me të. Ndaj, ka ardhur koha që, edhe historia botërore duhet rishikuar. Mbi kurrizin e shumë popujve, janë bërë shumë padrejtësi. Pse të mos riparohen?

Mund të kalojmë në një plan më intim: a urren Pjetri?

Nuk më pëlqen fjala urrejtje. Të urresh, do të thotë të mbash brenda vetes, një zemrim shumë të gjatë, i cili kthehët në urrejtje të përhershme. Nuk urrej, as nuk u kthehëm gjërave të prishura. Secili ka jetën e vetë, ashtu siç e koncepton ai. Mund të jetë i mire, kur nuk është, mund të jetë i matur, por nuk mendon gjatë dhe, nuk e ka të kalitur durimin. Ka vetëm një test për njeriun e kulturuar. Sa ai është i kujdes’shëm dhe i përmbajtur në një grindje. Kam pasë një rast, që ajo pak simpati, që kisha për një të njohur intelektual, u kthye në urrejtje. Gjatë një grindje, që isha i pranishëm, nuk dinte gjë tjetër, veç të shante. A mund të jenë kështu përjetësisht. Jo. Njerëzit mund të ndryshojnë. Megjithë forcën time urrej thashethëmexhinjtë burra dhe mosmirënjohësit! “Gjarprit, edhe qumësht t’i japësh, nxjerrë helm”.- thotë populli.

Dashuria me e madhe e Juaja?

Nuk kam asnjë dashuri më të madhe, se atë për fëmijët.

A keni armiq?

“Njeriu nuk mund të jetë shumë i kujdesshëm në zgjedhjen e armiqëve të tij”- thotë shkrimtari i njohur Oskar Wilde. Per fatin tim të” keq “ armiqtë e mi të hapur janë më pak se mediokër, që nuk kanë asnjë lidhje me letërsinë, në veçanti. Ata filluan të kenë vetëm inate, kur mësuan se, në letërsi u beka njëfarë emri e, jo me mashtrimet dhe genjeshtrat e tyre… ndërsa armiqtë e fshehur janë ata, që nuk thonë asnjë fjalë për punën që bëjmë, për krijimtarinë e tjetrit, në disa raste duke na lavdëruar e, mbas shpine, të jenë përsonazhe të Shekspirit.. Nuk mendoj se është hakmarrje, t’u thuash të vërtetën edhe miqëve më të mirë, edhe pse e din, se ata do të bëhën armiqtë e tu. A nuk u hakmuar princi Hamlet, vetëm ngaqë fantazma e të atit i tha, se është vrarë nga Klaudius? Po sikur princi ta kishte parë?

A fal Pjetri?

Pjetri toleron. Krijon hapsirë për vete dhe të tjerët. Kur vijmë tek falja,kjo është dhe e meta më e madhe, që ia njoh vetes. Nuk kërkoj falje, as për veprime që do t’ia vlente, jo vetëm të kërkoja falje, por edhe të më falnin. Kur nuk di e nuk mundem të fal Pjetrin, a falka Pjetri?!

Cilët janë miqtë tuaj ,më të mirë?

Librat. Librat dhe vetëm librat. Me ata këshillohem shpesh. Kur dua te gjëjë modelin e politkanit të pafytyrë, të krijuesit qarraman, që nuk u mjaftonin as lakrimarët e madonave franceze, të sharalatanëve të pacipë, të burrave kurva, të heronjëve të vërtetë dhe nobelistëve, përsëri thërras në ndihmë librat. Në rastin konkret, konsultohem shpeshë me disa shokë, që nuk arrinë as gishtat e njerës dorë. T’i permend? Besoj nuk është nevoja. Për gjëra kryesore konsultohem edhe me miken, kolegen, gruan, që është gjithëmonë e dashura ime, Elinda Marku ( ndaj dhe ka zgjedhur të mos e marrë mbiemrin tim, për të mbetur, gjithësesi e dashura ime, dhe unë i dashuri i saj), me fëmijët, të cilët nuk i konsideroj vetëm fëmijë, por çdo ditë e më tepër, ata janë edhe miqtë e mi më të sinqertë.

Kush janë shkrimtarët tuaj të preferuar ,brenda dhe jashtë atdheut?

Martin Idenin e kosideroj libër jasteku. Që do të thotë, se njëri prej tyre është Xhekë Londoni. Në ditët e sotme ka aq shumë shkrimtar, sa vështirë të përcaktosh por, për mua, Gabriel Markesi mbetet shumë i madh. Paolo Coelho, pas viteve 90-të, po shkruan prozën më të pëlqyeshme. Mua “ Alkimisti” më ka rënë në kokë. E pra, është një prozë, pa shumë ngarkesa filozofike e metaforike, është një prozë e drejtëpërdrejtë, që të rrëmben, pa të lodhur, nëpër sallone e përshkrime të panevojshme. Më ka mbetë në mendje ngashmëria e të mëdhenjëve. A nuk ngjanë “ Anabel Li” e Adgar Allen Po me “ Gruaja e qymyrtarit” të Robert Berns?

Jeni dhe punoni në vendin me një demokraci të mirëfilltë; çfarë do të deshironit të kishte Shqipëria jonë nga ky vend?

Demokracinë, ligjet dhe zbatimin e tyre.

A ka pasur momente që jeni ndjerë i dyzuar për të marrë një vendim ?

Ka pasur raste, që jam matur, por jo lëkundur. Natyra e një krijuesi nuk përshtatet me vendimet. Krijuesit nuk kanë natyrë ekzekutive. Ata ekzekutojnë me harresen, përçmimin dhe nuk e përdorin fjalën për të dënuar.

Ke bërë ndonjë gabim, që ia sheh gjurmët edhe sot?

Materialistët thonë, se dashuria është gabim. Nëse është ky gabim, une kam “gabuar”. Shumë herë gabimet nuk varen nga ne. Gabimet që mund të kemë bërë, duheshin bërë, edhe pse dhimbin. Ato janë gabime, për të cilat nuk pendohem.

Çfarë u lidh me Mirditën?

Me Mirditën më lidh vendlindja, varret e të parëve të mi, gjithëçka…

Nëse do të kishit mundësi të ktheheshit edhe njëherë pas në kohe, çfarë do të ndryshonit?

Do studjoja për mjekësi.

A do te kthehet Pjetri ne atdhe?

Atëdheu është përherë me njeriun. Edhe nëse ai ( njeriu) mundohet ta largojë, e ka të ngjitur pas vetes dhe, thjesht nuk e sheh, se ai nuk i shqitet. Nuk e kam mohuar Atëdheun, pse kam marrë nënshtetësi amerikane. Në Atëdhe jemi çdo ditë, nga mëngjesi deri kur flemë. Zgjohemi në mëngjes, pa pirë kafen hapim internetin, para se të flemë poashtu. A nuk jemi në Atëdhe?! Edhe pse jemi aq larg tij, duke qënë me njëri tjetrin, ndjehemi si në vendin tonë. Atëdheu nuk është vetëm vendi, Atëdhe është gjuha, tradita, njeriu që i mbart këto. Duke i ruajtur veçoritë e tij, jemi një pjesë e Shqipërisë, që lamë atje tokën dhe ëndrrat.

Ju Faleminderit !

Intervistoi:

Raimonda Moisiu,SHBA

Botohet ne Michigan SHBA - Viti i VI i botimit . E permuajshme kombetare,informative dhe kulturore.

Biseda me krijues dhe aktiviste te tjere