Kryevepra e pagabueshme…simbas oroskopit te Zija Çeles

 

Paulin Palushi

 

O Zija Çele (shkodrani) sa TURP, shume TURP…

Duke te njohur pak, kam menduar gjithmone se, punesimi juaj ne Tirane  vite me pare ka qene i bazuar ne merita profesionale, ashtu sic ishte plejada e shkelqyer e shkodraneve, te cilet vune themelet e cdo gjeje: ne art, kulture, arsim e shkenca, derisa rregjimi komunist krijoi arradhat e veta dhe “maloket”, nga ai moment nuk u deshen me.

O Zija Çela (shkodrani) sa TURP, shume Turp…

Ti kallxohesh aq SERVIL, tmerresisht SERVIL ne recensionin e romanit te ri te Ismail Kadarese “Darka e Gabuar”, sa jam i sigurte se, as e ama e tij nuk ja ka thane aq fjale te bukura. Edhe I. Kadareja duhet te jete ndier keq, nese e ka lexuar recensionin tend dhe, jam i sigurte, qe do te te thote; “Kush te tha te shkosh aq larg o Malok i m…”.

Per te qene i sakte po te  citoj:

…”Gjithnjë kam besuar se Kadareja, edhe në dekadën e fundit, po vazhdonte të shkruante libra të bukur, ku mungonin muskujt e mëparshëm davidianë, por shfaqeshin ca tendosje të holla, tendina e damarë të padukshëm, si dhe ca vegla të imta, plot precizion, që më parë s’kishin qenë krejt të vërejtshme në punishten e tij…” një roman madhor,…i bukur e rrëmbyes, edhe i rëndësishëm, universalisht i rëndësishëm, letra shafitëse që i shtohen bibliotekës më selektive të botës”...                                                                                                                        Ziaja i hyn ne hise mitologjise greke duke shtuar ne Pantenon edhe nje karrige per Kadarene ne tavolinen e Zeusit …”Kush ka pandehur se Feniksi ka mbaruar, le të besojë tani edhe tjetrën, ringjalljen nga hiri i vet”… ”Nuk do të jem pishman pse “e kam tepruar”, siç do të thonë çuditërisht disa bashkëkombas, pishman jam për çfarë nuk thashë”...”se koha e sotme botërore ka gjetur Zeusin e letrave te Kadareja. Olimpi, me sa duket, është zhvendosur në Tiranë”...                                                                                                                          Ziaja i hyn ne hise familjes se Davidit duke i shtuar edhe nje karrige per Kadarene ne “darken e fundit”te da  Vincit ...“Darka e gabuar” është shkruar me shijen e pagabueshme të kryeveprës…”njeriu …ndihet me fat kur i lexon ende pa i dalë fryma”…Me gishtat e dorës numërohen tituj të tillë letrarë, ku ndihet sa i madh ka qenë ashku i autorit, vrulli, droja dhe njëkohësisht ngazëllimi prej aleluje”…”   por mesazhet e më transhendentëve gjithnjë janë mesianike”...” ky libër i shëndetshëm, me një përmasë planetare…”për të shënuar ndoshta kuotën më të lartë, pastërtisht më të lartë, midis kulmeve të Kadaresë. Një shkrimtar, sipas meje, nuk ka ku shkon më tej, më tej është gremina, dhe më lart ështëZoti”…”a shohin ëndrra shkrimtarët përpara se të shkruajnë?”…”Duket sikur në një natë të lumnueshme, teksa autori flinte, dy fantazma kanë vajtur te shtrati i tij”...“Fantazma tjetër është përkulur te shtrati dhe atij që fle po ia shpraz një ëndërr në tru”...”prijësi dhe princi i letrave Kadare”...”E si mund të hiqemi të habitur, kur në mjaft libra të tij Kadareja ka parë atë që është e nënqiellshme dhe atë që është e mbiqiellshme”…A s’jemi ne që, me dashje të mirë a me dashje të keqe, prej shumë e shumë vjetësh ia kemi identifikuar edhe shenjën e jashtme?”...”Nga akuarelet e paharrueshme…kalohet në pëlhurën e madhe, ku punohet me skatull dhe bojëra të rënda, plot e përplot me vaj të hyjnueshëm, si te “Darka e fundit” e Leonardo Da Vinçit”...                                                    

 …”
Dikur ishte nomenklatura e lartë komuniste që pikërisht këtë shkrimtar, para të cilit edhe dridhej e servilosej,(Ziaja duket se e din mire se si jane ndier ato) me një ngrefosje horrash e thërriste prapa krahëve me nofkën Qorri”…                                                                                                                        

…”Kush ka dashur të vërë vetulla, ka nxjerrë sytë, dhe jo ata të ballit, por atë të mendjes”…”duke qenë vetë autori gjeneratori i rrymës dhe vetë njëkohësisht subjekti i shkarkesave të para. Në vetmi, mjeshtrat e mëdhenj durojnë pa u ndier atë, që të vegjlit i lemeris pa e provuar dhe nxitojnë t’i drejtohen publikut”…                                                                                                                         Zija, kjo eshte e vertete. Edhe une si shqiptar i mire e kam lexuar I. Kadarene deri diten kur ai per te paren here (dhe te fundit) shkruajti nje parathenie per dike tjeter, Migjenin. E pa imagjinueshme si ide mbasi ai ishte mesuar vec te shkruanin per te, ai e perdor vepren e poetit dhe prozatorit te talentuar (por te frymezuar nga era e kuqe qe vinta nga Rusia, Migjenit tashme i vdekur) per te vjedhe vrere dhe per te perdorur te gjitha armet e mundura ne duart e tij me “carta biancha” nga rregjimi mbi Rilindjen e Vertete Kombetare (edhe ato te gjithe te vdekur) per te pastruar rrugen nga rivalet drejt Panteonit, sic thote Ziaja. Le ti referohemi cfare thote Kadareja per ato qe mbi zhgunin, xhyben e penen vune atdheun dhe e mbrojten edhe me gjak, per ato qe nuk e shkruan shqipen as me germa turke, arabe e as greke dhe vendosen shqipen e sotme, qe Ziaja e perdore aq keq, per ato qe shkruan aq shume vepra letrare sa Ziaja nuk ka per te pase mundesi per ti lexuar:…”Nje korpus tjeter disi me serioz e autoritar ishte ai i shkrimtareve reaksionare, qe edhe duke mos qene himnizues te rregjimit”…”Keta ishin kryesisht shkrimtaret klerike katolike te Veriut”…pra atje ku ka linde Ziaja…ne “malokeri” …”Nder shkrimtaret reaksionare veriore Ernest Koliqi i drejtimit proevropian (d.m.th. proitalian)”…simbas kesaj llogjike ne duhet ta akuzojme Kadarene per pro francez …”nje tjeter personalitet, madje me i njohuri dhe me i reklamuari, i kurorezuar si poet kombetar, prifti Gjergj Fishta,(inati i Kadarese me Fishten e vdekur, te cilit i meshan shume duke e thirrur prift ne kundershtim me Nolin i cili gjithashtu ishte prift, nuk eshte i rastesishem, ndoshta Ziaja nuk e di se kandidati i PARE per Cmimin “Nobel” nder shqiptare ka qene Fishta) ne vetmine e kuvendit te franceskaneve po rrekej te krijonte nje veper qe ishte sa jashte kohe, aq edhe jashte mundesive te tij. Ai orvatej te thurte poemen e madhe totale”…”Absurde si ndermarrje, per arsye qe merreshin lehte me mend, ajo behej dyfiash e tille, per shkak se poetit franceskan i mungonin shume gjera e ne rradhe te pare talenti i vecante ne kesi rastesh”…”Ne vend te atij terbimi poetik ai nxori nga pena nje poeme te gjate monotone e monokrone e cila , ne krahasim me burimin origjinal s’ishte vecse kronike sterile”…” vepra te tilla ( te nje autori, te nje grupi autoresh ose te nje drejtimi letrar) qellon qe shfaqen ne letrsi te ndryshme, tamam si semundje, qe duhen kapercyer. Per fat letersia shqipe u clirua shpejt nga ky keqkuptim e nga ky ankth”...

Ziaja shtyn me bythe Arkimedin per ti bere vend Kadarese qe te jete ai qe do te kete nderin te levize boten me leve…pika mbeshtetese do te ishte Ziaj...”Një i ka mjaftuar shkrimtarit, një kanxhë për ta vërtitur globin”… Ziaja bahet dorzane ne log te burrave qe edhe Kadareja te kete kapitullin e vet ne Kanun…”kërkon që gjaku të shpaguhet shumëfish sipas kanunit të Lek Dukagjinit”...” Zot na ruaj, çfarë rrebeshesh do të lëshohen mbi kokat e tyre dhe prej tyre”…                                                                                            …”E kështu lexuesi përjeton një pjesë të përjetësisë. Dhe kjo ndodh për meritën e meritave (Ismail Kadareja)”…“vetëmjaftueshëm, rinovues e përplotësues”…”i maturuar deri në qelizë dhe trillan deri në “shkallim”…”duke u bërë mizore në bukuri, as nuk fsheh dhe as kursen askënd, madje vetë Kadarenjtë, ndaj të cilëve ka aludime inteligjente por edhe referenca të pamëshirshme”...”Nga akuarelet e paharrueshme…kalohet në pëlhurën e madhe, ku punohet me skatull dhe bojëra të rënda, plot e përplot me vaj të hyjnueshëm, si te “Darka e fundit” e Leonardo Da Vinçit”... “ekziston një burim drite gati-gati e padurueshme për sytë”…”ku si rrallë përndriten thellësitë nënujore, ndriçohen humbellat e nënvetëdijes”…”Dhe në çaste të tilla të vjen të buzëqeshësh, të qash dhe të çmendesh. Për ndryshe,(per tu sheruar duhet) rikthyer të tre librave bashkë, krejt triptikut, sepse dy kronikat kanë në midis Sokakun e të marrëve”... “Është vetëtima e shkurtër e gjeniut që, si çdo vetëtimë që nuk zgjat, prapëseprapë e ndan mëdysh qiellin”…“Përmenda diku ashkun e të shkruarit, por ka edhe ashk të lexuarit, ky shënim aty bazohet”...

Por nuk ishin te vdekurit nga “dheu i malokerise” qe ia sabotuan karrigen (qe Ziaja plasi duke ja pastruar me lot) ne sofren e familjes “Nobeliste”, por ishin diplomatet nga Gjirokastra ne Suedi qe ndoshta e njohin me mire edhe se Ziaja dhe kete e tregon edhe reagimi i fundit negativ ne opinionin gjirokastrit ne lidhje me “Darken e Fundit”, qe Ziaja na kerkon te gjitheve qe ta mbajme ne duar ne vend te Bibles e Kuranit…

Kronikë madhore e një vdekje me peshë

 Nga Merita Bajraktari McCormack

 Washington DC, 16 tetor 2008

 “Ishin qindra e qindra tanke ata që kaluan një natë më parë poshtë Shtëpisë së Pushimit. Vetëm pushim nuk mund të quhej, ai, nën zhurmën e zinxhirëve të tyre. Po edhe pa kalimin e tankeve, gjumi, ato net, ishte i çartur.” (shkëputur nga romani “Vdekja e Enver Hoxhës” )

Data 16 tetor në Australi festohet si dita e lindjes së një nga inxhinierëve më të famshëm dhe më pjellorë, në teknologjinë e radarëve. Ai ishte Alfred  Xhorxh  Pajther që la gjurmë të thella në historinë e shkencës që ai kultivoi dhe biografia e tij e shkurtër ngre në qiell punën e tij të vyer në disa dhjetëvjeçarë.  Në Britani 16 Tetori i 1908 përkujtohet dhe  festohet si dita  e fluturimit të parë të qëndrueshëm nga  Amerikani Samuel Kodi i cili , sikurse vëllezërit Wright, pati sukses në fluturimin e një aeroplani  “Cody Flyer”, që për 27 sekonda qëndroi në lartësinë e  dymbëdhjetë apo pesëmbëdhjetë metrave  dhe përshkoi një itenerar prej rreth 450 metrash në vijë ajrore. Ky akt është futur në historinë britanike si  i pari fluturim i motorizuar dhe i qëndrueshëm.  Tashmë pas njëqind vjetësh, në Farnborough, Angli, ku u krye ky fluturim historik mbetet i ekspozuar po aty një maket i atij avioni fillestar, ndërsa rruga e përshkuar atë ditë është shënuar për të mos u zhdukur kurrë nga faqet e historisë.  Mjaft punë të mira e të justifikuara, që i kanë sjellë kaq përparim njerëzimit, filluar më 16 tetor 1908, festohen e kujtohen dhe justifikohet plotësisht kjo festë.

Australianët dhe Anglezët krenohen dhe e festojnë plot hare 16 tetorin 1908, ndërsa në Shqipërine e harruar, këto lajme me peshë të vërtetë as që ishin dëgjuar ndonjëherë. Bile atje nuk u muar vesh kurrë se 16 tetori ish caktuar si dita e urisë botërore. Këtë nuk e patëm dëgjuar asnjëherë, se ne urinë e kemi “pasur mik” e në krye të bashtit, por çfarë kanë ditur shqiptarët, është se atë ditë lindi një fëmijë, qindvjeçari i të cilit ka hapur një debat madhor dhe ka sjellë polarizim, fakt që tregon se plaga që është hapur është ende e papastruar, le më pastaj të shërohet!.
Pëllumb Kulla me humorin e tij unik, të pa krahasueshëm, i ka bërë një dhuratë të vyer kombit. Por jo meqë ai, kombi, e ka festuar me bujë vite e vite me radhë lindjen e atij fëmije që sot vejusha e vet e quan katolik në prejardhje, musliman e të pasur në lindje e të pa fe në jetën e tij mbi tokë. Por vetëm për të kujtuar faktin e mësipërm që plaga ështe akoma e hapur. Kulla me atë guximin e tij që ka rrenjet në ujin e pastër të Moravës e Sukurjepës së Zëmblakut, na jep një tablo të plotë artistike me vlera përtej asaj që perceptohet fillimisht, apo nga titulli dhe shpjegimet shoqëruese:  “Vdekja e Enver Hoxhës” (shumë romane në një)
 Se çfarë bëhet në botën e përposhtme vejusha, në këto intervistat e fundme nuk na i shpjegoi, por faktet e ndodhitë përsipërme janë kokëfortë e vejusha nuk i mohon dot..
Por mesa kuptojmë nga ç‘na thotë kronikani Kulla në këtë kronikë madhore të asaj vdekje me peshë, duket qartë që stuhitë fëmija i lindur me fe dhe i vdekur pafe, i krijoi por nuk i ka marrë me vete. Ai ka krijuar furtuna e uragane, era e të cilëve vrullshëm fryn edhe mbi tokën –planetin blu, e më shumë mbi Shqipërinë e mjerë dhe ku ka diasporë shqiptare - thënë më troç- në tërë botën, se për “merita” të atij djali të pafe, lindur atë ditë tetori 1908, shqiptarët sot kurbetërojnë në çdo pëllëmbë të këtij planeti.
Në librin e ri të Kullës çdo kapitull është një akt, një roman më vete, një pjesë e veçantë e simbiotikës tipike komuniste, organizmat fungale të së cilës nuk bënin dot pa njëra tjetrën, pra këpurdhat e formave dhe masave të ndryshme nuk mund të mbijetonin dot pa njëra tjetrën e pa pemën, trungu i së cilës ishte populli im, i mjeri popull, kombi im dhe i joti…lexues i dashur….
Në formë ky roman është në vazhdën e romaneve të mëparshme të autorit, si “Rrëfenjat Nga Amerika” dhe “Lejlekët nuk vijnë më” ku struktura e veprës i largohet kallëpeve klasike të romanit dhe ndërtohet nga shumë tregime të veçantë që qëndrojnë edhe më vete, por kanë të tërë një lidhje të brëndshme mjaft të qëlluar. I tillë është edhe “Vdekja e Enver Hoxhës” ku ajo, vdekja është gjetja, sebepi, shkaku për të ndriçuar gjithë shoqërinë diktatoriale të shqiptarëve. Vdekja e diktatorit vlen si prozhektori që u drejtohet sa majave aq edhe skutave.
Përvec formës që sapo përmendëm po aq e barazvlertë është edhe përmbajtja. Romani “Vdekja e Enver Hoxhës” është dëshmia e gjallë, e plotë, gjithëpërfshirëse e jetës shqiptare nën diktaturë. Është drama e thellë gjysëm shekullore që autori me mjeshtërinë e tij unike e sjell përmes groteskut dhe satirës. Është dëshmia e dhunës së parreshtur propagandistike dhe e dhunës së egër ushtarake. Një nga detajet më të goditur që lejtmotivojnë librin është parada e tankeve që ndodh në secilin nga kapitujt.
Kulla ka sjellë mjaft karaktere e ngjarje nga shumë anë të botës ku ai ka jetuar, punuar dhe ëndërruar apo dënuar, dhe duket se ajo pjesë e jetës së tij që i ka prekur thellë shpirtin, ka ndikuar në jetën dhe krijimtarinë e tij dhe pse jo, ka lënë disa nga gjurmët më të thella në kujtesë, është koha e komunizmit, dhe kjo i shërben më së miri për të ushqyer muzën e tij, që në këtë roman shfaqet vërtet e hazdisur dhe Pëllumb Kulla i ka bërë vetes një hapësirë dinjitoze në letrat shqipe.
Kulla  ka një mjeshtëri rrëfyese, pa treguar(me gisht-show and don’t tell)). Ai rrëfen instrumentin e kontrollit të jetës. Që në filim të romanit vëmë re këtë survejim të turpshëm dhe mohim të privatësisë në jetën nën komunizëm.

Ja një ilustrim i zakontë:

 “ A ka njerëz veç teje këtu, në shtëpi? – pyeti ai i gjati, që dukej si më i pari  ndër të tjerët. i thashë që nuk kishte. Por përgjigja ime ishte pa vlerë, sepse ndërkohë, dy të tjerët, pa teklif, kishin hedhur nga një sy nëpër të ndarat e tjera të apartamentit. Mënyrat se si ata i lejonin të drejtën vetes të bënin kontrolle të tilla dhe të më flisnin mua në vetën e parë me një nënçmim poshtërues, ma dhanë të plotë idenë se ç’lloj njerëzish ishin”. Do të vish me ne që në këtë çast. – më urdhëroi i gjati. -Na duhesh me ngut. Mund të lesh një letër për familjarët e t’u thuash, se do të kthehesh pak me vonesë sonte.

-         Nuk kam familjarë të tjerë veç gruas dhe djalit të vogël. Unë, -
ia bëra me zë të mekur, - dua të them, ne, sot kishim dhe përvjetorin e martesës dhe…
            Dhe bëra me shënjë nga shigjeta, sikur ajo do të më vërtetonte ato që thosha.
-         Ka gjëra më të rëndësishme, se një përvjetor, - tha tjetri prerë.
-         Mos lerë asnjë letër, Bet, - më këshilloi drejtori nga ana e tij. –
Do ta marr unë Xhulin në telefon dhe do t’ i them që na doli një problem i vështirë në studion e filmit.

 Kulla rrëfen instrumentin dhe instrumentistët me disa fjali të thjeshta por që brenda mbartin një mënyrë drejtimi. Cilit nga ne nuk do t’i vinin ndërmend ditët kur jetët tona ishin të diktuara, të kontrolluara dhe të planifikuara nga qenie njerëzore që kishin pamjen tonë, pra dy sy, (disa mbase kishin edhe katër xhanëm), dy veshë, një hundë, (mbase dubël për disa)….por në pamje të parë ata dukeshin si binjakët tonë, me flokë ose brun ose bjondë, të gjatë të shkurtër, topolakë, bajmakë, siç na ka krijuar i Madhi, për ata që besojnë apo mëma natyrë për ata që janë ateistë, bile edhe per ata që ishin besnikë në ideal të “Komandantit” që edhe pse i vdekur, nën çarçafin qefin, i kallte datën njerëzve që si ai  kishin një trup, dy këmbë, dy krahë…ishin njëlloj por slejoheshin të trajtoheshin të tillë…
Paranoja që Enver Hoxha vuante për vete u bë sëmundje e sistemit. Ai kishte frikë nga hija e vet-shembulli bunkerët- dhe ja tani përmend një ilustrimi sa grotesk aq edhe të frikshëm por të besueshëm, ne simpatizojmë grimierin, që Kulla ka fantazuar dhe e ka sjellë në roman sikur të kishte qenë vetë ai për të bërë tualetin e të vdekurit të shquar:
 Ai ma dha njoftimin që në gllënjkën e dytë.
-         Duhet të ta themi dhe ty një lajm të hidhur që pak e dinë: Enver
Hoxha nuk është më! U nda nga ne! Komandanti na la!
Mua m’u mor fryma. Sikur m’u shemb tavani përsipër.
-         Komand… Koman… - përsërisja unë i mekur.
-         Po, po  - tha Teloja. – Gjëmë e madhe u gremis mbi atdheun tonë.
U nda nga gjiri ynë. Ja, siç e pe, atje, nën çarçaf!
            Unë kisha ngrirë i tëri.
-         Këtë gjë e di vetëm familja. E dinë anëtarët e Byrosë Politike.
Dhe ata, jo të gjithë. Vetëm Sekretariati. E kupton? Askush tjetër.
-         Mjekët! - më shpëtoi mua.
-         Më të besuarit. – plotësoi ai. - Kirurgu që bëri zbrazjen e barkut
nuk e di se cili është i vdekuri. Ai nuk e di se kujt ia hoqi të brendshmet. Ne i hapëm dhe i shfaqëm atij vetëm pjesën që i duhej për punë. Ty po ta themi të fshehtën, se na duhesh. Atdheu përgatitet. Lajmi nuk është i lehtë.
Mjeku që kryente detyrat e pasvdekjes nuk mund të shihte kufomën e plotë për arësye sigurie!
A mund të bejë vaki kjo në botën e lirë, në botën e civilizuar?!
Me cilën dukuri mund ta krahasojnë këtë, nxënësit e shkollave, me cilën periudhë të historisë njerëzore mund të kategorizohet si e krahasueshme?
Komunizmi si ideologji dhe Enver Hoxha në veçanti, si një ndër ideologët idhtarë të tij, duke mos ditur se në ç’farë ujëra të përçartura po e drejtonte anien e kombit, do të mbeten si faqet më të errëta e më famëkeqe në historinë e shqiptarëve. Por baza nuk ishte Shqipëria. Fatkeqësisht metodat e drejtimit e të censurimit ishin të kopjuara e të pa aplikuara sipas kushteve të vendit, por shablone. Kopjet e sistemit ekonomik apo edukativ në Shqipëri ishin bazuar në përvojat sovjetike. Ndarja me rusët ishte sa për sy e faqe, sepse ndërsa BRSS shkoi në rrugën e vet, Shqipëria pa “pasur kopje për të marrë notë kaluese, nuk mori dot as “njësh” në provimin e jetës dhe e pagoi kombi….

Ja se si e ilustron plot humor,  dhe keqardhje romani i Kullës, kopjacllëkun evident e kapricioz:

“Para se të largoheshim, Teloja e bëri me dije zonjën e pikëlluar, se Sekretariati kish dy ditë që vështronte me vëmendje filmimet me homazhet popullore dhe pëcjelljen për në banesën e fundit të Josif Stalinit. Ai e pyeti nëse dëshironte edhe ajo t’u hidhte një sy atyre filmimeve. Protokolli po hartonte planet dhe procedurat zyrtare, ceremonitë dhe orët e homazheve.

-         M’i sillni t’i shoh, - tha vejusha. – Por ato janë të vjetëruara. E
janë bardhezi, në mos gaboj. Ndiqni formën e funeralit të Stalinit, por jo përmbajtjen. Përmbajtjet nuk mund të kenë të krahasuar. Im shoq është i pa arritshëm e nuk i gjen dot të dytë në dashurinë që gëzonte në popull. Pikëllimi i popullit tonë për udhëheqësin, do të jetë më i madh e do të lerë një vazhdë të gjatë. Dhe ju duhet ta shikoni mirë e me shumë përgjegjësi, që shfaqja e këtij pikëllimi të mos pengohet as edhe një çikë!”
Për të qeshur e më shumë për të vajtuar!
Për të vajtuar është edhe fati i Kujtim Gjyzarit të mjerë, një personazh i goditur që përfaqëson ata dhjetra mijëra të burgosur e të therorizuar nën komunizëm… 
Kapitulli “Cilin Përcjell Kjo Muzikë” është një nga kapitujt më prekës të librit. Autori këtu na sjell tablo tronditëse, por gjithmonë besnik e i devotshëm ndaj fesë së tij të humorit, na sjell një karakter sa të bukur aq edhe komik, sa të sertë aq edhe njerëzor. Është një lloj Don Kishot i vockël në hapësirat e burgjeve enveriane, ku ky kalorës i ri, me shpatë xhveshur mbron ca të vërteta që kanë humbur apo janë nëpërkëmbur. E ngjarë apo jo, pjellë e imagjinatës së begatë të autorit, ndofta, lexojmë faqen, në të cilën Kujtimipo vuan pasojat ngaqë kish parë ëndërr sikur i pat qarë hallet me vetë diktatorin. Dhe për këtë e ndëshkojnë si të ishte fajtor ai, për ëndrrën e tij çapraze:
“Operativi po ziente e mezi po priste fundin e ëndrrës. Bile, bile, nuk priti hiç, por i vuri Kujtimit shkelmin në gjoks dhe e përmbysi praptazi me gjithë karrige. Pastaj iu vërsul përsipër e nuk ia lëshonte leshrat nga dora.
-         Mor qen! – i thosh, – mos kërkon që të na zbutësh luftën e
klasave! Po si mund të përfytyrohet të ulet shoku Enver gju më gju, me një kërmë si ti! Si mundet ai t’i fërkojë atë gju të ndyrë, një njeriu me tre vëllezër të arratisur, me nënë e baba të vdekur në burg dhe me dy motrat, që mezi pritën, sa e zunë burgun edhe ato?! Pu-pu! Si mundi të më ndodhë një gjë e tillë në sektorin tim?!
Arti dhe kultura ishin fushat që kontrolloheshin e diktoheshin pikë për pikë. Të gjithë gazetarët apo shkrimtarët që paguheshin për të shkruar vepra letrare, që duhej të kishin në thelb realizmin socialist, qofshin apo jo me ish- triska partie atëherë, sot dëshmojnë për këtë.
Gërshetimi i folklorit me artin, nuk është bërë pa qëllim këtu, por le të mos dalim nga tema e kontrollit dhe komandimit.
Arti i komanduar në këtë roman ilustrohet me Moisi Dhëmblanin, një karakter gjithashtu mjaft i arrirë i kreut me titull” Vargje për gra që dinë të vajtojnë”. Ai është personi që partia ngarkon të shkruajë vargjet e vajtimit për gratë që do ta qajnë te koka udhëheqësin e vendosur në arkivol. Tani të ndalemi për një moment e të mendojmë. Në cilin vend të botës udhëzohen njerëzit se si duhet të vajtojnë?
Në cilin shekull është parë e dëgjuar një gjë e tillë. Sigurisht: vetëm në Shqipëri!!!
Kulla duke evidentuar faktin politik të diktatit, përmes groteskut të qëlluar sjell dhe ironinë e duhur. Ja  ilustrimi me vargjet që Moisi Dhëmblani shkroi për gratë vajtuese:
           Herë e parë që mbi botë, Ne të shohim, ti s’na sheh!
Ç’na shfaqesh kështu nër lotë: je ai e ai s’je!
                 O biro e o baba! Oi, oi!
Qysh duron e qëndron shtrirë, gjëmëmadhi prej stërralli!
Vetëm vdekjes sate, bir, qysh s’ia hodhe dot litarin?!
                O biro e o baba! Oi, oi!
“No COMENT” -do të thotë kush i lexon këto vargje “popullore” !!!!
Do  të drejtoja vëmendjen edhe mbi kreun e fundit të romanit. Kreu i titulluar  “Zija ka gjithmonë fund” është një ndër pjesët më të bukura, poetik dhe grotesk në të njëjtën kohë me përshkrime prekës të një shoqërie me zi të imponuar, por që shitet si e lindur vetë në gjirin e popullit. Karakteret në këtë kapitull premtojnë të kenë jetë të gjatë në përzgjedhjet e letërsisë sonë.
Analizat letrare le ti bëjnë analistët, gjykimet për formën dhe përmbajtjen le t’i japin estetët, ndërsa mua le të më lejohet të them se titulli me emrin e vërtetë të Enver Hoxhës, është atraktiv dhe intrigues. Dua të them dhe shpresoj që nuk gabohem se në letërsinë artistike emri i Enver Hoxhës përdoret për herë të parë për një personazh famëkeq sic edhe ka qenë në të vërtetë.
Kulla i është futur me guxim temës së vështirë dhe lëndës eksplozive të diktaturës dhe diktatorit. Guxim është shpërblyer dhe autori e ka treguar vetveten si artist i kompletuar, snjeri që e ka ndjerë thellë në palcë persekutimin dhe si një shkrimtar që kur vjen puna për të shkruar bukur, vërtet e plotësisht, thotë:  Ja ku jam, i plotë, i hapur, i vërtetë dhe i guximshëm. E natyrisht i vetëm, në mënyrën se si shkruan plot humor dhe risi të pashtershme!

Urime autorit!

PËRSE MATURË GJIMNAZI PA MIGJENIN?!...
(Pjeter Mili)

 Tashmë, çdo mësues ka hartuar planin e tij mësimor për lëndën që mbulon në shkollën e tij, në bazë të programit mësimor të hartuar nga Ministria e Arsimit. Të tillë janë edhe mësuesit e letersise të shkollave të mesme. Kështu edhe unë, duke u marrë me hartimin e planit mësimor të letersisë së maturës të gjimnazit (drejtimi i përgjithshëm), s’desha t’u besoja syve, kur pashë që në programin mësimor të kësaj lënde mungonte Migjeni ynë i madh. Shfletova edhe tekstin mësimor dhe pashë se trajtohej si të gjithë autorët e tjerë. Si ka mundësi një harresë e tillë? A mos ka një prirje për t’i shpërfillur dhe minimizuar vlerat e autoreve veriorë, ose e thënë ndryshe, shkollën letrare shkodrane? Sepse nuk ka si të jetë rastësi, kur edhe në programin e Maturës Shtetërore të vitit të kaluar shkollor, mungonin shkrimtarë të tillë në gjimnazet e të tri drejtimeve, kur dihet tashmë se letersine shqipe e kanë themeluar katër B e mëdha: Buzuku, Bogdani, Budi, Bardhi, për kontributin e të cilëve ka folur me të madhe edhe i madhi Kadare. Më konkeretisht: mungojne Fishta, Mjeda, Camaj dhe Koliqi, kur vlerat e tyre letrare njihen nga të gjithë. Më hollësisht: në gjimnazin (drejtim i përgjithshëm) mungonte Koliqi dhe Camaj, në drejtimin shoqëror Camaj dhe Mjeda, ndersa në drejtimin natyror Camaj dhe Gjergj Fishta, që në ngjallje bashkëkohësit e kanë quajtur Homeri shqiptar dhe Poeti ynë Kombëtar me kryeveprën e tij “Lahuta e Malcis”. Por le të kalojmë tek Migjeni, sepse mangësitë e sipërpërmendura të programit të letersisë të Maturës Shtetërore kanë qënë objekt i një shkrimi tjetër. Si ka mundësi të harrohet Migjeni në programin e maturës, kur autor të tillë si Çajupi, Konica, Noli, Poradeci, e Kuteli, por edhe Mjeda Fishta e Koliqi trajtohen normalisht. Dhe si për ironi vitin e kaluar në provimin e Maturës Shtetërore në lëndën e letersisë, pyetja e letersisë shqipe përfaqsohej pikërisht më novelëzën e Migjenit “Historia e njënës nga ato”, kur Migjeni në vitin e katert u ka munguar fare në program? Si nuk e ngriti zërin asnjë mësues letersie në mbarë vendin? Ndonjëri do të shfaqësohej se kjo novelëz është marrë nga teksti i letersisë i vitit të dytë të gjimnazit. Por në vitin e dytë bëhen edhe autorë të tjerë shqiptarë dhe të huaj, por rimerren me një numër më të madh orësh përsëri në maturë. Atëherë Migjeni ynë i talentuar, sipas kësaj logjike, do të përfaqësohet vetëm me dy orë mësimore nga viti i dytë në të gjithë gjimnazin?! A e meriton një ndëshkim të tillë? Le ti hedhim një sy se si trajtohen autorët e traditës në programin që përmendem. Më konkretisht zënë këtë vend në program: Çajupi 3 orë; Mjeda 4 orë; Fishta 6 orë; Kuteli 4 orë; Konica 4 orë; Noli 6 orë; Poradeci 5 orë; Koliqi 4 orë dhe Migjeni, sikurse s’ekziston fare, përfaqësohet me zero orë. Pyesim: në tërë programin mësimor të gjimnazit drejtimi i përgjithshëm të lëndës së letersisë të maturës pre 90 orësh mësimore (letersi shqipe dhe botërore), nuk u gjendkan minimumi 3 orë për Migjenin, aq sa përfaqësohet edhe Çajupi e S.Spase, po me kaq orë, madje edhe gjimnazi natyror i kushton Migjenit po tre orë, ndersa profili shoqëror i kushton edhe më tepër, 5 orë. Madje shpërfillja vazhdon edhe në faqen e fundit të programit, tek lista e detyruar për lexime të maturantit ku në vargun e gjatë prej 14 autorëssh me veprat më përfaqësuese te tyre çuditërisht mungojnë “Vargjet e lira”. Vallë edhe tek lista e detyruar të jetë thjeshtë një harresë? Dhe sa për kujtesë hartuesve të programit të kësaj lënde, po ju rikujtojmë disa nga vlerësimet që ka marrë krijimtaria letrare e Migjenit nga personalitete të letërsisë shqipe ndër vite. Platonicës (Veli Stafa), në shtator të vitit 1938, me rastin e vdekjes së poetit shkruante: -Hesht, o murgeshë motër, hesht e mos shpërnda buzëqeshjën tande metalike në kët’ dhomë trishtimi, Motër murgeshë, sot ka vdekë këngëtari i vetës tande madheshtore, pa të lanun me një anë, sot ka vdekë Migjeni...

Dëshmori tjetër i lirisë Kristaq Tutulani, në dy vjetorin e vdekjës shprehet: “... që Migjeni e vlen të mos harrohet, se duhet të dalë ndonjë i ri që të analizojë e të kritikojë veprën e tij e se duhet të përmblidhen e të shtypën në një libër vjerrëshat e prozat e tij të botuara e të pabotuara”. Gjikë Kuqali, po në vitin 1940, shkruante: “Me poemat që Migjeni shkrojti, i ngriti vetës një përmendore, që kurrë nuk do të humbasë dhe do të dallohet në mes gërmadhave shekullore si shkelqeu xixëllonja në errësinen e natës...” Mark Gurakuqi: “Migjeni qe jo vetëm autori ma i talentuem në rradhët e shkrimtarëve të viteve ’30, por megjithëqe vdiq kaq i ri, por edhe ma i pjekuni në planin e kërkesave artistike e ma i thelli në rremimin e pasqyrimin e atyne problemeve që shqetësonin jo vetëm atë, por gjithë shokët e tij...”

Arshi Pipa: “Asht ai nji yll? Oh, jo! Një kometë? Ai asht një vetetimë që duket e zhduket sa çel e mbyll sytë, larg në horizont, në një qiell të vranët Gushti, ndërsa dheu digjet poshtë nga murtaja e vapës. E ajo vetetimë diçka lajmon: stuhi. (1945) Ismail Kadare: “Madheshtia e Migjenit qëndron pikërisht në atë që edhe duke qenë në terr e në baltë, nuk e humbet asnjëherë atë vizion. As gria e jetës së përditshme, as konkretësia e ngjarjeve, e së fundi as pasioni i tij nuk e zhveshin veprën e tij nga ai thesar i  paçmuar që është universalizmi.” Rexhep Qosja: “edhe sa i përket formës së vargut Migjeni asht origjinal në letersinë tonë. E verteta që e transponon ai artistikisht mund të ketë shprehjën ma të mirë dhe ma adekuate, vetëm nepermjet vargut të lirë.” Albanologu i shquar Robert Elsie do të shkruante, duke i quajtur bashkë me Lasgushin lajmëtare të modernizmit: “Rruga drejt modernizmit dhe drejt Evropës u nis nga dy poetë të një brezi të ri, dy “të jashtëm” që u shkëputen nga tradita e letersisë së deriatëhershme dhe i dhanë kulturës shqiptare vendin e vet në një Evropë bashkëkohore: mesjaniku Migjeni dhe panteisti Lasgush Poradeci.” Dhe për të gjitha këto sa thamë komentet janë të teperta. Dhe unë do të parapelqeja t’i mbyllja këto rradhë me amanetin e deshmorit të lirisë Kristaq Tutulani, edhe për hartuesit e programit të letersisë të Ministrisë së Arsimit: “që Migjeni ia vlen të mos harrohet!...”

Nëpër gjysmëmuzgun drejt aktit të vetflijimit!

 Raimonda Moisiu

Poetin kosovar Mëhill Velaj ,emër që e kisha dëgjuar prej kohësh,rastisa ta takoj në një takim të " Shoqatës Së Shkrimtarëve Shqiptaro-amerikanë ' ,me rastin e promovimit të krijimtarisë të poetit Adnan Mehmeti.Fat e nderim për mua të ndodhesha aty ,sepse morra dhuratë librat e Velaj.Rrugës për në shtëpi i lexova me shumë kurreshtje e përkushtim ,duke mos ditur që sot do jetë subjekt i diskutimit tim..Poezitë të tërheqin aq shumë ,sa lexohen me një frymë .Aty shoh jetën e poetit që ka kaluar nëpër katrahura të kohës që në fëmijërinë e tij të lindjes ,në Gllogjan të Pejës.
Libri i parë "Gërshetat e Aulonës",që nga titulli është një dicka e vecantë ku paraqet Vlorën ,qytetin e Pavarësisë ,të pjesëshme të tokave ilire.Librin e përcjellin disa ilustrime mjaft karakteristike ku tërheqin vëmëndjen e lexuesit të vogël ,pse jo edhe atij të rritur .Libri është i ndarë në katër cikle :
Mos shkoni se qajne lulet .-Gur flijimi.
Fustani i grisur dhe prush në zemër - i shtrenjti emër.
Velaj ,duke njohur botën njomëzake të fëmijëve ,të duket se ka patur në dorë celësin sekret të letërsisë dhe psikollogjisë për fëmijë ,e posacërisht në jetën mes tyre ,ku punonte me përkushtim,si edukator i ardhmërisë .Ai përshkuan me figura letrare dhe ndjenjë ,harënë,gëzimin,mallin ,kujdesin e dashurinë për fëmijët ,që dëgjojnë zilen e parë për të filluar odisejadën e shkronjave të artya ,shkronjat të cilat janë alfa dhe omega e cdo njeriu.Por sa me brengë e dhimbje ,e përcillte poeti zbrazjen e trojeve shqiptare kur iknin nxënësit e tij ,në mërgim bashkë më prindërit e tyre,pa i shkuar mëndja kurrë që një ditë dhe ky vetë të bëhet pjesë e kësaj plage kancer të kombit tonë.
Mesa dhimbje shprehet poeti në poezinë:
"Vogëlushi në mërgim"
Sa herë shkoj në shkollë ,
Ti më mungon në bangë të parë ,
Zemra në heshtje qan,
Mua mësuesit me ditar!
Poezia e Mëhill Velaj ka mall e krenari,kur ai na flet për fëmijët ,përulet para moshës së tyre të vogël,mban kokën lart kur flet për ardhmërinë e kombit e asnjë moment nuk është pesimist ,por gjithmonë i josh fëmijët me bukuritë e natyrës ,respektin për familjen,dhe shokët ,respektin për të robëruarit ,të varfërit dhe të sëmurit.Është poezia e tij gjithpërfshirëse ,largimi i Velaj nga vëndlindja ,atdheu,që e la gjithmonë me kokën ,sytë mëndjen e zemrën atje te pragu i shkollës ,te guri i vatrës ,ku akoma oxhaku tymon dhe pret këthimin ,e mban me mall krahëqafë atdheun,dhe njerëzit e mirë atje.Por pas dhjetë vjetësh na jep një përmbledhje tjetër me titull karakteristik në qëllim dhe brendi : "Metamorfoza e rruzullit".
Ndryshimet që priteshin të ndodhnin në poezinë e Velaj vërtet pësuan një ndryshim të madh.Këtë libër ai ja kushton ish-nxënësit të tij ,Ardian Krasniqi ,i cili ishte ushtari i parë i UCK-së,viktima e parë e terrorit sërbo-sllav,që kishte filluar spastrimin etnik.Duke i lexuar këto poezi ,herë kalon në ndonjë Saharë shumë të ngrohtë ,e herë bie në ndonjë lëndinë me ujë ,barë e kullota të begatëshme ,herë shfaqet si ëngjëll e herë si djall ,herë shan e herë lavdëron.Shihet vuajtja dhe lodhja e poetit kur thotë:
Aty ku pushojnë ëndrrat
nisin pranverat,Pranverat e Lirisë!
 Ky libër i ndarë në katër cikle : Hyrje në natë ,ishte vetëm fillimi i vuajtjeve ,të sakrificës që trojet të ribëheshin .Sa ka vuajtur poeti duke qënë protagonist i asaj nate ,për të qënë timonier drejt errësirës rreth tokës së perënduar që pret agimin ,pret agimin e orës së lirisë të njomur me gjakun e trëndafilave ,ata që prisnin te kroi i kujtimeve si baladë durimi ,agimi që vjen bashkë me Konstandinin.
Gjithmonë Velaj ishte kujdestar ,si lëviznin gjërat se a do ketë sukses Tuheli i Semeringut ,i inxhinierit me origjinë shqiptare ,nga ai tunel pritjesh ,ku kishte paraqitur kohën të dhuruar nga ata që nuk ia donin të mirën rracës shqiptare së zgjedhur të botës,të bënin ,Balad durimi.
Priste bekimin e Kastriotit.
Të Nënë Terëzës.
Të Ardian Krasniqit e Adem Jasharit .
Pritjen e shallbardhit (ketu aludohet per Presidentin historik të Kosovës,të pavdekshmin,Ibrahim Rugova),që priste pranverat atëhere kur Kosova ishte në embrionin e bërjes.Kryesisht poezia e Velaj është thirrje vëllazërore bashkimi sepse vetëm të tillë mund të ecim përpara ,sepse vetëm të bashkuar nuk ka mundësi që shekujt të tallen me ne.Ishim e mbesim sipas Velaj brumi më i mirë për të bërë historinë.Duke e njohur veprimtarinë e poetit ,ne presim shumë prurje të reja në këtë vorbull të madh të letërsisë që po botohet sot me vlera shumëdimensionale.Së fundi i shpreh Urimet më të mira dhe Suksese në krijimtarinë e tij : Me mesazhin që poeti na i përcjell si testament :
 Të jemi lisa me rrënjë ,në gurrë e varre ..,
Jehonë zërash të rinj,
Oshëtima e zërave të  të parëve.

 Ju faleminderit!
 *Recencë e mbajtur më 6 shtator 2008 në Monroe College ,Austin Hall,në promovimin e librave të poetit Mëhill Velaj dhe shkrimtarit e prozatorit të mirënjohur ,Ramiz Gjini.

 

Nga Fation Pajo

Vargjet e poetit me flasin

Prej disa kohësh jam endur mes dilemash brenda vehtes. Një pyetje e thjeshtë më vërtitet si akrepat e orës e s'më lenë të qetë të mund të formuloj një përgjigje konçize : "Kush është Dalan Luzaj ?!" Një emër realisht i panjohur për mua dikur,veç disa poezive të botuara në shtypin e përditshëm aty nga mesi i viteve 90-të.Kjo pyetje m'u përforcua sidomos pas mbritjes si shumë familje të tjera këtu në një prej gjigandëve qytet të botës,në Chicago. Dimërimi i gjatë (dhuratë e këtij vendi) më shpuri në labirinthet e vazhdimit të krijimtarisë letrare. Mes "kursimesh"kohe të çmuar gjeta sërish nëpër listat e internetit "Pantallonat e internimit" një ndër poezitë më mbresëlënëse të këtij poeti dhe thashë me vehte: Mbase do kem rastin ta takoj këtë njeri !
Një mbrëmje në lokalin luksoz "Diplomat West" zhvillohej promovimi i vëllimit poetik "Me mirënjohje për..." të mikut,poetit dhe ish aktorit korçar,Ilir Borovës. Mes të ftuarish të shumtë pata kënaqësinë të ndodhem në një tavolinë me poetin Dalan Luzaj,shkrimtarin e ri e të apasionuar,Ymer Çela,me të kudondodhurin njëkohësisht dhe inspiruesin e kësaj mbrëmjeje,aktorin e mirënjohur të teatrit Kombëtar,Pandi Sikun si dhe me miqtë e mi Ilir Numani e Thanas Hoda. Shihja ashtu paksa vjedhurazi nga atmosfera në të cilën ndodheshim këtë poet që sot po mbush plot 45-vjet nga paraqitja e parë e tij publikisht me poezinë interesante "Polic i dashur" të botuar në revistën "Nëntori" Nr.11 të vitit 1963 dhe përsërisja në heshtje ato vargje që për mua do ta rreshtonin përkrah "të mëdhenjve" të brezit të sotëm të penës:
"...Pantallonat e mia
të mbytura në andre
i lante Burbi
pa mundur t'ua hiqte dot vuajtjen..."
Duke qenë kaq pranë këtij mjeshtri të mendimit të thellë mundohesha të zhbiroja në sytë e tij të përqëndruar ç'përmasa ka në arterjet e këtij njeriu fjalëpak dhimbja,e shkuara,e sotmja,Kombi,kultura e deri tek muza poetike. Do të ishin jo vetëm 4 vëllimet poetike të botuara prej Tij,angazhimi modest në disa përmbledhje antologjike si dhe në Shoqatën e shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë që nga themelimi më 2001-in dhe sot,Kryetar i saj që ky potencial i letrave të më "detyronte" të ulesha një mbrëmje Shkurti e të harrohesha në dhomën time duke përpirë njerin pas tjetrit të këtë "pasuri vlerash". Si mund të shkëputesh nga vargje me aq ndjenjë si në poezitë : "Emigranti";"pantallonat e internimit","Pa rrugë";"Fjala";"Qyteti im jugor";"Atdheu";"Plaget";"Nënës":Kosova shtatzënë";"Çamëria";"Katrina",etj vetvetiu ndjen detyrimin moral e njerëzor që para këtij poeti të dhimbjes duhet ngritur në këmbë e duhet të heqim kapelen. Ishin këto poezi e të tjera që më shtynë drejt një Hëne si ajo mbrëmje magjike arti të kërkoj të zbuloj ç'mistere fshihen në heshtjen e saj në rrugën e gjatë drejt së ardhmes. Vështroj këtë copëz lëndinë me trëndafila maji dhe tutem ta prek.Tutem dhe bëj mirë pasi kjo lëndinë i hap vetë krahët e miqësisë së ngrohtë e të çiltër. Tek unë s'janë sytë e mikut që më afrojnë qiejt e njohjes,janë vargjet e poetit që më flasin e më ngrohin shpirtin e trazuar.
Fatmirësisht jetojmë pranë njeri-tjetrit e nga ajo mbrëmje njohja mes nesh mori të tjera përmasa,falë aftësisë së këtij njeriu shpirtgjerë. I heshtur në rrugën e gjatë të jetës plot stacione të rrezikshme e të "largëta",i kursyer ne ndërtimin e piramidës së tij poetike,i ngrohtë në komunikimin shoqëror të çdo lloj tipi e shtrese,shpërthyes në pikat kulmore të situatave nëpër të cilat kalon kombi ynë i shumëvuajtur,inkurajues për ne më të rinjtë drejt përsosmërisë së artit të bukur e të vështirë të poezisë,ky është retushimi im në skalitjen e portretit të tij.
Endja nëpër vite ku nuk e shpuri fizikisht e padrejtësisht të urtin e të të thjeshtin Dalan. Por për të "thembra e Akilit" DINJITETI NJERËZOR,është një medalje në gjoks që jo çdokush e meriton. Ndërsa mbrëmjeve bulevardet do prisnin mysafirët e përhershëm në apelin ritualitik zbrazur nga makthet e ditëve shterpë,Dalani e një brez i tërë do të "xhironin" në tjetër bulevard,pa drita neonësh,pa përshëndetje miqsh pa ëndra të "bukura" e megjithatë nën kor gjinkallash Ai si "Blloshmët","Lekat" e "Xhaferët" me shokë,në fletoren me kapakë të zhubrosur do ngrinte zërin e tij:
"...Heshtëm,
po s'u bindëm,
u prehëm,
pa u qetësuar asnjëherë,
me zbrazëtinë u grindëm,
Shkonim stinët
e mbyllur çdo derë...
në poezinë aq tronditëse dhe kuptimplote "dyer të mbyllura"
Dalan Luzaj si dhjetra e mijëra bashkëvuajtës të një regjimi nga më monstruozët luftoi e mbijetoi pikërisht pse në ideal e në shpirt nuk kish "pallate ëndrash" njëngjyrësh e me netë të zbrazëta. Ai kish Keopse dhimbjesh ndërtuar ditë pas ditësh me gurë smeraldësh zemre "Realitete jetësore" dhe në horizont një zgjim projeksional që e priste.
Sot tek pijmë kafenë së bashku në sytë e heshtur të tij lexoj thënien kapitale të poetit të mirënjohur,Akademikut Xh. Spahiut :
"Shpitin e tij të ndritshëm poetik deshën ta përdhosnin me baltën e urrejtjes,ta shfytyronin,por s'mundën. Shoku im i vuajtur mbeti deri në fund NJERI"
Ajo e shkuar e hidhur për mikun tim tashmë (sikundër dhe e shoh) është shndëruar në një "Monument kulture" skutave të trurit të cilin e hap sa herë dallgët e detit "muzë poetike" do të përplasen brigjeve të molit "kujtesë" për të na rrëfyer ne sa e dhimbshme është të rinisësh jetën atëherë kur të tjerët ndoshta kanë kapërcyer male sfidash. I tillë paraqitet ky poet kurajoz sidomos me poezinë "Plagët":
"... Erdhi jeta e më gjeti vetëm
të dal prej vetmisë s'kam se si
Nuk më rinon as i gjithë Kontinenti
Plagët,kur vrenjtet,më therrin në gji..."
Nuk është thjesht një poezi kjo dhe me kaq mbyllet një cikël,një hapësirë kohore. Jo,është një tharm brenda kontureve të një njeriu që thellësisht di të falë "xhelatin" sistem edhe pse i pamëshirshëm ndaj këtij shtrati të gjerë lumi që sa herë niste prurjet u vinte prita vetëm e vetëm që "fara " e fushës të mbetej e djerrë. Si një pjesë përbërëse e mekanizmit të vajisur nga kulisat e një superseriali horror "Diktaturë e Proletarjatit" kudhra e farkëtarit "Shtet socialist" do të rrihte ende pa u nxehur mirë lingota të tëra,kush dilte a shfaqej jashtë profilit të tipit "Siamezë" të verbërt.duke trokitur gotat e "madhështisë" mbi gjokset e lotët e dhimbjes së të pafajshmëve. Të tillë goditje pësoi dhe familja e Profesorit të filozofisë e zotëruesit të mbi tetë gjuhëve të huaja,z Isuf Luzaj,pjesë e së cilës është padyshim dhe poeti Dalan Luzaj,një ndër dëshmitarët okularë të këtij "Ndëshkimi". Nga fjalorët mjerisht e për disa dekada u hoqën për Të fjalët e bukura shqip "mik";"shok";"koleg" etj, dhe çuditërisht u zëvendësuan me të tjera si:"vetmi";"përbuzje";"shpifje";"sarkazëm" etj e ky njeri-poet diti të falë. Përse ?!...Për kë ?! Ai fal se i tillë është shpirti i një njeriu me zemër të madhe. Ai fal pse ndër deje ka po atë gjak si i gjithë fisi i Luzajve i njohur në gjithë shqipërinë e jugut. Me dinjitet Ai mundi t'i bashkohej trenit të të mbijetuarve nga ajo dhunë barbare e për hir të së ardhmes veshi kostumin e kohës dhe me pantallonat e internimit në sepetën e vjetër nisi tjetër jetë. Vërtetë s'e lanë të shëtiste botën reale me tren Orjent-express e të shndërohej në një rabeckë që zgjim e perëndim të fluturonte brenda kafazesh e t'i bënte iso të vetmit refren "hymn" që s'e përtypte dot. Pse ?! Sepse shpirti i tij kish të tjera nota,notat e plorit të Dheut me lotë dhimbjeje vaditur. Sepse si atëherë dhe sot ka për kryefjalë çka Ati i tij porositte :
-Punoni sa më shumë për atë Komb...për Vendlindjen e për gjuhën tonë amtare...!
Shfletoj një ndër vëllimet dhe s'kam si të mos lexoj me zë të lartë vargjet e poezisë ;"Kthim në Atdhe"
"...Barka shtynteHënën nëpër det
Deti shtynte barkën për tek Ti
E pafund udha kur të pret
Gjysmatjetër,që mungon në gji..."
Këto vargje si dhe poezitë :"Kosova shtatzanë","Çamëria" etj, janë brumi që gatuan bukëpjekësi poet e njëkohësisht detyrimit njerëzor i Tij për të jetuar sa më pranë sfidave të kohës që kalon vendi ynë.
Me vargjet e Tij ku nuk ka shkelur e ku nuk ka "vizituar" dhe ecja e qetë e me vështrim të mprehtë i është hapur udha për t'u shtruar në sofrën e madhe poetike denjësisht përkrah penave më në zë të kohës. Ashtu sikundër e përcakton dhe poeti i njohur Agim Shehu:
"...Edhe kur jetonte në vuajtje,dhe kur këndon në liri Dalan Luzaj mbetet poet fisnik. Mendimin metaforik e ka njerëzor..."
Pasi kam shijuar kafenë me këtë mik të nderuar për mbarë Komunitetin Shqiptar të Chicago-s e jemi ndarë nuk munda të qëndroja.Ajo pyetje e fillimit u bë në shpirtin tim një lajtmotiv për të hedhur këto rreshta duke larguar kështu hamendësimet e dikurëshmetë në formulimin e përgjigjes së pyetjes që më trokiste shpesh në konturet e memorjes.
E nesërmja do të sjellë padyshim të tjera emocione e të tjera trokitje tek unë sepse të tilla do të jenë vargjet e këtij poeti-model të kohës që jetojmë.

 USA, 2008

KUR  ARTI  POETIK  VIHET   NË  FUNKSION   TË  KOMBIT,  AI  NUK  VDES

Porsa  më  ra  në  dorë  libri  “ Metamorfoza  e  Rruzullit,, e  poetit  Mëhill  Velaj, një  ndjesi  e  brendëshme  më  shtyu  ta  lexoj  sa  më  parë.

Shprehem  kështu  sepse prej  takimit  të  parë  që  kam  patur  me  zotin  Velaj 

(dy  vjet  më  parë  në  një  mbledhje  të  shoqatës  së  shkrimtarëve) më  la  mbresa  mënyra  e tij e  komunikimit. Sjellja  dashamirëse  dhe  buzëqeshja  e  tij  e  çiltër tregonin më tepër per fisnikërinë e tij.

 

Respekti  i  krijuar  në  ato  pak  orë  që  kaluam  së  bashku  më  detyroi  t’i  kushtoj  vëmendje  librit  të  tij. E  lexova  me  një  frymë, por  t’u  njohur  sa më  parë  me  penën  e  këtij  poeti. Me kënaqesi e  rilexova  me  kujdes  dhe  nuk  dola  i  zhgënjyer. Z. Velaj  më  tepër  se  një  njeri  dhe  shok  i  respektuar, të  bën  për  vete  me  krenarinë  stoike  dhe  patriotizmin  me  të  cilin  ai  vargëzon  mendimin  e  tij  të  pasur  ne fjalor  dhe  të  figurshëm. Bën  një  lidhje  organike  të  shqetësimeve, mendimeve  dhe  ndjenjave  të  tij  me  fatin  e  Kosovës. Kjo pasqyrohet bukur  në vargjet:                                  

                                                            

  Emri  im  gjendet

                                                              Në  komponentet  e  lotit

                                                              Në  domethënien  e  plisit

                                                              Në  plasaritjen  e  kufijve

                                                              Në pikëpyetjet  e  historisë…

 

Jo  më  pak  tronditës  janë  vargjet  në  poezinë “Ç’bëjmë” Me  një  revoltë  të  justifikuar  bën një  autokritikë  në  vetvete  pse  ka  bërë  kaq  pak  për  kombin.

                                                                 

      Tërë  ç’krijuam

                                                                  E  ngarkuam  në  trastën  e  fatit

                                                                  Për  ta  bartur  nëpër  popuj  e  shtete

                                                                  Për  të  siguruar  formën  e  mbijetesës.

 

Pra  në  një  farë  mënyre  i  kërkon  falje  atdheut  sepse  emigroi  për  të  mbijetuar,

ndërkohe që atdheu  kishte  nevojë  për  të. Me  një  mjeshtëri  të  hollë  artistike  ka  ditur  të  thurri  mendimin  me  fatet  dhe  historinë  e  popullit  të  tij. Pikërisht  këtu  merr  vlerat ky libër. Kur  arti  poetik  lidhet  me  jetën  dhe  historinë  e  një  kombi, ai  pa  e  kuptuar  hyn  dhe  vetë  në  histori.

Temat  që  trajton  në  libër  z.  Velaj  janë  tema  që  sot  më  shumë  se  kurrë  na  thërrasin  t’i  bëjmë  apel  vetes. Ku  jemi, çfarë  bëjmë  për  veten dhe atdheun tonë, për  brezat  e  ardhshëm. Pra  janë  aq  aktuale  dhe  të  larmishme  sa  është  e  pamundur  t’i  komentosh  qoftë  dhe  në  vija  të  përgjithëshme, pa  dal  jashtë  caqeve  të  këtij  shkrimi  modest.

 

SINQERISHT  URIME  Z.  MËHILL

 BARDHYL   MEZINI

PËRSE LETERSI JOVERIORE PER MATURËN SHTETËRORE?!...

 (Refleksione)

 PJETËR MILI

Matura Shtetërore u mbyll me sukses. Edhe programet orientuese për Maturën Shtetërore këtë vit erdhen më shpejt se vitet e tjera pranë çdo shkolle të mesme. Dhe kjo natyrisht përbën një arritje për Insitutin e Kurikulës dhe të Trainimeve, që duhet përshëndetur. Por sa përshtaten këto programe me programin mësimor të lëndës së letërsisë që ka në dorë mësuesi? Ky është edhe shqetësimi ynë, objekt i shkrimit tonë. Arritje tjetër për këtë vit shkollor është edhe futja e gjuhës shqipe në masën 30% të programit të të gjithë lëndës në provimin e Maturës Shtetërore. Kjo do të ndikojë për çdo maturant që të rritë ndjeshëm formimin gjuhësor dhe kulturën e tij gjuhësore, krahas formimit dhe kulturës letrare. Por le të ndalemi tek lënda e letërsisë, si dhe çfarë përmban programi orientues? Së pari, pa bërë ballafaqimin me programin e vjetshëm, që s’është objekt i këtij shkrimi, ka shumë ndryshime të panevojshme, (janë ndërruar autorët dhe aty ku është lënë autori është ndërruar vepra letrare), pra është bërë ndryshim për hir të ndryshimit, pa kurrëfarë lloj vlere, vetëm për të çorientuar nxënësin dhe bashkë me të edhe vetë mësuesin?! Madje shkohet deri aty sa vihen fragmente dhe vepra letrare të autorëve të ndryshëm, kur në tekstet mësimore ka të shtjelluara vepra të tjera letrare?! Le të shohim programet e gjimnazeve të të tri drejtimeve! Mund të themi që në fillim se grupi i punës ka punuar pa përgjegjësi si për drejtimin e përgjithshëm që përbëhet nga katërshja (L. Murthi; L. Çela; A. Ramaj dhe R. Vrapi), po kështu janë të të njëjtit autorë edhe për drejtimin natyror, ndërsa për drejtimin shoqëror kur lënda e letërsisë zhvillohet me pesë orë në javë, grupi i autorëve përgjysmohet vetëm në dy autorë (pra, vetëm nga L.Murthi dhe L. Çela), në vend që të zgjerohej?! Dhe që këtu fillon paradoksi. Le t’i shohim se si kanë punuar dhe sa seriozisht e kanë hartuar programin orientues të kësaj lënde për secilin drejtim! Le ta themi që në fillim se ky grup pune, ose nuk e njeh mirë programin mësimor të letërsisë të gjimnazeve, ose s’është ballafaquar me të fare, sepse autorët, siç duket janë vënë në programin e maturës sipas preferencave vetjake dhe më konkretisht, letërsia e trevave veriore nuk përfaqësohet fare, ose përfaqësohet në minimum, ndryshe nga programmi mësimor, pa folur këtu për letërsinë e trojeve shqiptare jashtë kufijve politikë të Shqipërisë (Mali i Zi, Kosovë, Maqedoni, dhe arbëreshët) që s’ përfshihen fare, qoftë edhe me një pyetje përfaqësuese të vetme, që maturantët të binden se bëhet letërsi me vlera edhe jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë. Pyesim grupin e punës: si dhe sa del i formuar një maturant gjimnazist i çfarëdo drejtimi qoftë ai nga Matura Shtetërore në lëndën e letërsisë, kur në programet e kësaj mature mungojnë autorët madhorë veriorë si Fishta, Mjeda, Camaj dhe Koliqi?! Të jetë harresë? S’duam ta besojmë! Të jetë mosnjohje e programit? Mbase! Të jetë mospreferencë e grupit të punës për shkollën letrare shkodrane?! Besoj që po, në arsyen e fundit. Sepse të mos e kuptosh letërsinë e trevave të Veriut nuk ta zë besë kush, përderisa je specialist letërsie dhe punon në një Institucion qendror! Të pëlqejnë apo i urren autorët veriorë është preferencë personale, por t’i persekutosh ato në një program shtetëror siç është Matura Shtetërore, është e pafalshme! Dhe fundja kush ta jep këtë të drejtë? Me këtë mohim që u bëhet autorëve veriorë maturantëve mediokër do t’u mbushin mendjen se në Veri s’ka patur fare letërsi, sesa për maturantët cilësorë s’do ta besojnë, se ato kanë shije artistike. Se ato e dinë më së miri se dokumenti i parë i shqipes si vepër letrare është “Meshari”, se ato e dinë edhe më mirë se letërsinë e vërtetë shqipe e kanë themeluar katër B-të E MËDHA SHTYPI (BUZUKU, BARDHI, BUDI E BOGDANI), që edhe këto si për ironi, mungojnë fare në programin orientues. Më konkretisht në gjimnaz (drejtimi i përgjithshëm) mungojnë Koliqi dhe Camaj, në  drejtimin shoqëror mungojnë Camaj dhe Mjeda, ndërsa tek drejtimi natyror mungon Camaj, por edhe i Madhi Gjergj Fishta, që që në ngjallje bashkëkohësit e kanë quajtur: Homeri Shqiptar dhe Poeti ynë Kombëtar, me kryeveprën “Lahuta e Malcis”, i cili skaliti historinë e popullit tonë në vargje. Me këtë veprim, grupi i punës i ka dhënë një shkelm të fortë vetes dhe të gjithë koven me tamel (qumësht) programin orientues të Maturës Shtetërore e ka “derdhur”. Dhe kur këto autorë i ballafaqon me programin mësimor dhe me numrin e orëve të mësimit që zhvillohen në shkollën e mesme s’ke si të mos revoltohesh. Edhe pse kanë në program orë më shumë, nuk përfaqësohen fare për t’ua lënë vendin autorëve më me pak orë, si p.sh: në gjimnaz profili i përgjithshëm Camaj ka shtatë orë, Koliqi ka gjashtë orë dhe “harrohen” ,kur kemi autorë të tjerë më me pak orë si Konica me pesë orë, Kuteli me gjashtë orë dhe që futen në programin e MSH. Në drejtimin shoqëror, megjithëse Camaj ka shtatë orë dhe Mjeda  pesë orë, kemi autorë të tjerë jugorë që përfaqësohen, edhe pse kanë më më pak orë si: Kuteli dhe Dritëroi me nga gjashtë orë dhe Petro Marko me shtatë orë, etj. Ndërsa në drejtimin natyror, edhe pse Fishta dhe Camaj zhvillohen me nga pesë orë dhe nuk përfaqësohen në MSH, do të kemi autorë të tjerë që kanë numër të barabartë orësh dhe që çuditërisht zënë vend qendror në program, si Poradeci, Agolli dhe Kadare. Edhe në dy drejtimet e tjera të gjimnazit Fishta, edhe pse futet në program të MSH, “harrohet” kryevepra e tij “Lahuta e Malcis”. Ja pse unë do të citoj disa vlerësime sa për kujtesë për grupin e punës. Albanalogu kanadez Robert Elsie e quan Fishtën “zëri i kombit”, fq 117, tek punimi Letërsia shqipe-një histori e shkurtër Tiranë, 2006, L. Poradeci e quan “shkëmbi i tokës dhe i shpirtit shqiptar”, F.Konica “At Fishta ka provuar të gjitha degët e letërsisë dhe gjithnjë me sukses, por jashtë Shqipërisë ai është njohur vetëm si autor i “Lahutës së Macis” një epi pastoral dhe heroik”. Sali Bashota “Bota fishtiane është e pazakontë dhe specifike në të gjithë letërsinë shqipe”. Çabej në nekrologjinë për Fishten shprehet “Ai u bë në një tjetër kuptim sesa Naim Frashëri poeti kombëtar i Shqipërisë”. Albanologu i shquar Maksimiliam Lambertz (1882-1963), e quan Fishten si “poeti me mendje më të hollë që ka nxjerrë ndonjëherë Shqipëria”, kurse At Justin Rrota në vepren e tij “Leteratyra shqype” shprehet “N’At Gjergj Fishten, n’auktorin e “Lahutës së Macis”, do të njohim poetin e vërtetë kombëtar në kuptimin më të skajshëm të fjalës”. Kurse në prill të vitit 1925 Gabriel D’Annunzio, ma i përmenduni poet shkrimtar i Italisë, domethanë se i çoi fotografinë e vet me këtë kushtesë: “Al grande poeta della gloriosa gente d’Albania Pater Fishta,- fraternamente”, shprehet Justin Rrota në vepren e sipercituar që do të thotë (poeti më i madh i popullit të lavdishëm të Shqipërisë). Në veprën e tij Robert Elsie i kushton plot katër faqe, si asnjë autori tjetër këtij shkrimtari, ndërsa për nxënësit gjimnazistë të drejtimit natyrorë në provimin e MSH nuk u gjendka qoftë edhe një rradhë për Gjergj Fishten, për të gjitha sa thamë më sipër!...

Fishtës edhe eshtrat diktatura ia hodhi në lumin Kir, pasi e zhvarrosi dhe tani duan t’i heqin emrin nga programi i MSH, por (sa për kujtesë) në vitet ’90 kur një aktor po recitonte në Shkoder vargjet e “Lahutës së Malcis” dhe diku nga mesi u ngatërrua, atë e ndihmoi salla, duke i recituar përmendësh si në kor...

Si mund të “mungojë” Mjeda në programin e drejtimit shoqëror dhe natyror, kur “poezia e Mjedës, sidomos përmbledhja e tij “Juvenilja”, Vjenë, 1917 shquhet për stilin klasik dhe pastërtinë gjuhësore”, do të shprehet Robert Elsie, i cili i kushton tre faqe në vepren e tij?

Dhe me citime të tilla do të vazhdonim gjatë, si p.sh:” Martin Camaj është një shkrimtar i mënjanuar, por me rëndësi të madhe në prozën dhe poezinë e sotme shqipe… dhe se përpara rënies së diktaturës vetëm një grusht njerëzish në Shqipëri kishin dëgjuar për Martin Camaj”, shprehet R. Elsie.

Sabri Hamiti ka thënë:”Koliqi është një ndër themeluesit e prozës moderne shqipe.” E kështu me citime dhe me vlerësime në shkallën më superlative do të vazhdonim pafund për shkrimtarët e shkollës letrare shkodrane, siç  pëlqen t’i quajë Robert Elsie shkrimtarët veriorë të sipërpërmendur. Sipas stilit të krasitjes së autorëve veriorë, në programin e MSH ndëshkohet si padashur edhe imzot Noli, kryeustai i fjalës shqipe, i cili nuk përfshihet në programin e kësaj mature për të tri drejtimet e gjimnazeve! Si mund të “harrohet” Noli ynë i madh, oratori, politikani, përkthyesi, poeti, kritiku, muzikologu, etj, ku çdo tekst i letërsisë i referohet pikërisht këtij emri të madh si përdoruesi më me finesë i figurave letrare në letërsinë shqipe?!

Ai akoma është një model i paarritshëm për këtë letërsi, ndaj i madhi Kadare shprehet: “Noli krijoi një poezi politike të madhërishme si rrallëkush në letërsinë europiane, kryeministri më i kulturuar europian, në vendin më të prapambetur”. E pra Noli në programet e gjimnazit përfaqësohet jo pak, por me pesë orë mësimore.

Lajthitje të tilla do të gjejmë edhe për ndonjë autor tjetër jugor, sipas modelit të krasitjes së autorëve veriorë. Si mund të mos përfshihet në asnjë rradhë të programit të MSH, fjala vjen Kasem Trebeshina (kur ka katër orë në programin mësimor), ndoshta jo aq për vlerat e tij letrare, sa për kurajon qytetare që guxoi t’ia thotë troç diktatorit Hoxha në Promemorien e tij të 5 tetorit 1953, duke krahasuar që atëherë me Luigjin XIV, dhe duke parashikuar dhe paralajmëruar që atëherë dhe mjaft në kohë për gjëmën që po ndodhte në letërsinë shqipe dhe për gjithë popullin shqiptar? Dhe si për ironi ky autor mbijetoi nëpër burgje ku edhe sot jeton, duke i shpëtuar çuditërisht dënimit me vdekje të diktatorit. I rrjeshtuam të tëra këto vërejtje me syrin e mësuesit të lëndës së letërsisë që nesër në programin e ardhshëm të MSH, të përfshihen autorët më përfaqësues dhe më dinjitozë të kësaj letërsie, vetëm sipas vendit që zënë ato në programin mësimor të lëndës së letërsisë të katër vjeteve të gjimnazit. Dhe zgjidhja është e thjeshtë: ai grup pune që harton programet mësimore të gjimnazeve të tri profileve, le të hartojë dhe programet e MSH në letërsi. Dhënte Zoti të fillojë kështu puna për MSH të vitit të ardhshëm!... 

 

 

Poezi plot hymne dashurie

 

 

Disa mendime rreth librit poetik

“Deti në mes” të autorit Adnan Mehmeti

 

 

Nga Tomë Mrijaj

 

 

Duke lexuar poezitë e librit të fundit “Deti në mes” (Adriatic Press, Stamford, CT, 2008) të autorit z. Adnan Mehmeti, pa dashur vjen e krijohet një ndjenjë ngrohtësie në shpirt, që vjen gjithnjë duke u rritur nga njëra poezi në tjetrën, ndjenjë kjo që buron nga dashuria e madhe e poetit të ndjeshëm për atdheun, vendlindjen, njërzit, për të afërmit e ngushtë të rrethit familjar, për “erosin”, për natyrën e bukur të trevave shqiptare dhe për vetë jetën e bukur, që jetohet me ritëm të shpejtë në këtë fillimshekull.

Ky mall e kjo dashuri e zjarrtë, e pastër, e thjeshtë, e sinqertë dhe e fuqishme, që ia djeg shpirtin poetit, çfaqet në çdo vend e ku e hodhi fati i jetës, si mërgimtar dhe në çdo poezi të këtij vëllimi të ri, që sot po kundrojmë me kënaqsi.

Edhe pse poeti e ka ndarë vëllimin në gjashtë kapituj, të gjithë këto përshkohen nga fryma virtuoze e dashurisë, që është mbretëresha e poezisë, dhe poezia për mua është mbretëresha e artit.

Poeti Adnan Mehmeti, me fjalë shumë të kursyera, por me një intensitet ndjenjash të ngjeshura, ka hyrë tashmë denjësisht dhe zë një vend të merituar në mbretërinë e këtij arti, duke na shpalosur botën e tij shpirtërore.

Dhe duhet thënë, se ndjenja e dashurisë, është më e virtytshme dhe më madhështorja nga çdo ndjenjë tjetër, sepse ajo, është ndjellësja e paqës dhe harmonisë në mes të njerëzve: Dashuria dhe Virtyti, janë si dy anët e së njëjtës medalje.

Ja pse poezitë e këtij vëllimi, zgjojnë dhe përtërijnë në shpirtin e lexuesit atë ngrohtësi të ëmbël të dashurisë, ç’ka e bën të lëxohet me një frymë dhe me etje, sepse ne kemi nevojë për poezi të tilla dhe mesazhet që përçojnë këto poezi.

“Symbyllur dashuroj” - thotë poeti – në një poezi prej pesë vargjesh: “Harresa”, në kapitullin e fundit “Vërtikale”. Vetëm me këto dy fjalë, poeti nn jep mesazhin, se ne kemi nevojë dhe duhet të dashurojmë pa asnjë paragjykim dhe pa asnjë prapamendim!

A ka gjë më fisnike se kjo!?

Që “Me kuajt e erës përtej detit”, që është titulli i kapitullit të parë dhe i poezisë së parë të këtij vëllimi, poeti thërret:

“Merreni dashurinë,

çojeni përtej detit.

Për ta murosur në vendlindje.”

A nuk të kujtojnë këto vargje historinë e kalasë së lashtë legjendare të Rozafës, në hyrje të qytetit të vjetër kulturor të Shkodrës, e cila, - sipas mitologjisë – para se të murosej, vetëm një gjë u kërkoj dy kunetëve, që e trathëtuan dhe bashkëshortit:

“Njerin gji ma lini jashtë, që të ushqej foshnjen…”, sepse ajo donte, që foshnja, të rritej dhe jeta të vazhdoj; kaq e madhe dhe sublime ishte dashuria e saj për jetën.

Pikërisht e njëjta gjë mund të thuhet edhe për poetin.

Sërisht nga kjo buçetë e freskët poetike, që kemi sot në duart tona, po shkëpus tre tituj krijimi shumë sinjifikativ dhe përmbajtje të thella atdhedashurie, një dashuri e madhe brenda koleksionit të dashurive, që autori Adnan Mehmeti, ka ofruar për të kundruar përmes vargut poetik.

Kështu “Gardhet e prishura” (Dobrosini, pra vendi ku lindi UÇPMB), jep atmosferen e shpresës së luftëtarëve shqiptarë të lirisë, që kërkonin të jetonin të lirë në tokën e tyre amtare. Në zemrat e shqipeve ishte mbajtur përherë e bleruar dashuria për Atdheun e lirë, e cila, nuk njeh çmim. Dhe në fund autori, vargëzon:

“Në gjelbërimin e këtyre trojeve,

Ylberi zbret për të pushuar

Në gardhet e prishura.”

Dhe po këtë tematikë liridashëse, e shohim edhe në dy poezitë që vijnë njëra pas tjetrës: “Kushtrimi” dhe “Jam flamur me shqiponjë”. Në të parën, objekt trajtimi poetik është vendlindja e autorit, pra Lugina e Preshevës, ku luftëtarët shqiptarë kishin vendosur ti jepnin edhe gjënë më të shtrenjtë që është jeta, për të jetuar në liri nga kolonizatorët serbë. Kjo poezi, që buron nga thellësia e shpirit të mirënjohjes, i kushtohet komandant Lleshit, i cili, e dha kushtrimin për liri, duke u bërë thirrje rinisë djaloshare të rrok armët, se liria nuk dhurohet, por fitohet.

Sërisht edhe në poezinë tjetër “Jam flamur me shqiponjë” autori Mehmeti, kujton me respekt komandantin tjetër Ritvan Qazimi, që tashmë është martir i popullit të vet. E kësisoj, për çdo 28 nëntor në ditën e Flamurit tonë, shqiptarët e Luginës së Preshevës, nderojnë me heshtje e lule bijtë e lirisë, për gjakun e derdhur në simbolin e flamurit tonë.

Në fund, dëshiroj të mbylli këto pak rreshta, me mesazhin, që del nga leximi i poezive atdhetare e atyre me temën e përhershme të dashurisë. Autori me mall i kendoi Ushtrisë Çlirimtare UÇPMB dhe fshatit Dobrosin, ku u lind UÇPMB – ja, një krenari kombëtare, për të gjithë shqiptarët kudo që jemi.

Ky heroizëm djaloshar, në Luginën e Preshevës legjendare, i dha shpresë e guxim Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK-së), që të luftojë deri në fitore.

Faleminderit autorit dhe juve që jeni sot këtu.

 

 

Planeti poetik i një poeti

Shënime për librin poetik “Planetare” të poetit Ndue Dedaj

 “Nëse nuk do që të harrohesh sapo të vdesësh, ose shkruaj gjëra me vlerë për t’u lexuar, ose bëj gjëra  të vlefshme për t’u shkruar”

                                                               B. Franklin

Në të dyja këto cilësi e gjejmë poetin Ndue Dedaj. Ka vite që Dedaj shkruan për t’u lexuar dhe për punën krijues të tij, kurdo mund të shkruash.  Poezia është një dashuri planetare, sepse ajo është planeti, gjithësia brenda një gjithësie të “ vogël”, të vetëm një një njeriu, që ka aftësitë të krijoj planetin, ta shemb atë, ose t’i japë format që ai ka në fantazinë krijuese të tij. Brenda çdo njeriu  është një planet, në levizje të herëhershme, ndërsa te poeti planeti leviz kurdoherë, sipas përfytyrimit të tij. Edhe pse na vjen të thëmi dhe vazhdojmë të thëmi, që kur lindi shkrimi, ndoshta më shumë se 27 shekuj, se poezia është arti i elitës, tek disa krijues ndryshon  ky përkufizim. Ata krijues, që nuk u bënë rob të figurës për figurë, ata  poetë që ditën të kapin në krijimtarinë e tyre përditshëmrinë dhe nëtyrshmërinë, pa fryrje figurative të pavend, ishin dhe jane edhe elitë, por planete të “ vegjël”, tek secili planet lexues. Ndue Dedaj i takon kësaj lloj elite! Poezia është një lloj blete, që merr nga të gjithë dhe jep për të gjithë,ndaj shijohet edhe si libër, edhe si këngë, edhe si ritëm edhe si ndjenjë, edhe si lot… Ndjeshmëria e vargut është përjetësisht e përjetëshme, që e shoqëron njeriun që në këngët e djepit e deri në këngët e përcjelljes për në botën tjetër. A është kjo një gjë e re?! Këtë e di edhe  Ndue Dedaj, që e mendon vargun para se ta shkruaj, para se ta hedh në “ tregun kulturor” të librit, që të mos harrohet nesër, që të bëj vend te lexuesit dhe t’u duhet atyre. Nuk duhet dhe nuk mjafton , nëse këtë kënaqësi estetike dhe shpirtërore ta ndjejnë vetëm krijuesit brenda rrethit të tyre, por çdo njeri që e ndjen sadopak planetin brenda vetes së tij. Kështu poezia e Ndue Dedes erdhi natyrshëm me rritjen dhe pjekurinë e saj, që nga libri i parë poetik ‘ Ajsbergu i hënës” deri tek  ky, për të cilin po shkruajm “Planetare”, ndërmjet të cilëve pati edhe krijimtari të një lloj tjetër, jo më pak njerëzor dhe human, jo më pak poetik, edhe pse shkruante për tokën e katedraleve, për Mirditën e tij, të sakatuar shpirtërisht nga regjimi antinjerëzor komunist. Pra, krijuesi poet, Ndue Dedaj nuk ka kohë të pushojë. Pushimi i tij më i mire, është vetëm ndrrimi i formës në punën e tij. Një çlodhje duke punuar si kjo e bëjnë vetëm poet si Ndue Dedaj! Pas librave poetik “ Ajsbergu i hënës” dhe “ Këndej kaloj koha”, Ndue Dedaj vjen në kohen  e duhur me librin e tretë poetik. Në këtë ecje të matur, ai është më i konsoliduar në poezinë e tij kualitative, edhe pse në dukje ( në leximin e parë) e lehtëmbajtëshme, por që ka veçoritë e saj në ritmikën përshkrueso-ndjesore, që e dallon nga brezi i tij, që metaforën e përdorin në poezinë teknike, pa e njohur teknicitetin e përdorimit të figurës, pa lexuar shkollën poetike as shqiptare, as atë të korifejve të letërsisë botërore. Nuk ka shkollë poetike  më të mirë, se të lexosh poetët e të gjithë brezave, që të dish t’i zgjedhesh dhe klasifikosh ata. E , Ndoj edhe nga formimi kulturoro-profesional, qëndron në lartësinë e duhur. Libri “ Planetare” edhe pse ka një organizim tradicional, i ndarë në cikle, ku në përmbajtje të tij ka 5 të tillë, është krejt ndryshe në strukturën e ndjesisë, me një përzgjedhje, që vjen përherë e më shumë në ngjitje me vetjen tënde.

Të shohësh bardhë, do të thotë të jeshë poet

Të parët bardhë është një nga cilësitë e përsonalitetit të  poetit dhe çdo krijuesi me vlera të mirëfillta krijuese. Pikërisht me një poezi të tillë çelet libri:  “ kam parë ëndërr mbrëmë, baba/ se krejt bota është kjo shtëpi,/ e siç përherë ti më ke thënë/ të shohim bardhë,/ po kurrë zi…” Por, duhet ditur se poetët, si instrumenta ndjesor të një cilësie të veçantë, edhe indinjatën, zemrimin, padrejtësitë dhe vesët e këqia i ndjejnë ndryshe dhe i përcjellin ndryshe, me një fuqi urrejtje shumë më të madhe se nje matematicien, që kundrejt ndjeshmërisë ka llogarinë ,se deri ku të qesin  verpime të tilla, ose ç’përfitime kanë prej  tyre. Poeti, krijuesi përgjithësisht, është i njëtë me mendimin e Euripidit, që thotë: “ Urrejtja më e keqe, më pak e shërueshme, është ajo që zëvendëson një dashuri të thellë.”  Pikërisht poeti, ndjeshmëria e të cilit reflektohet në krijimtarinë e tij, nuk mund të rri, në asnjë rast dhe për asnjë shpërblim! Ndaj poetit s’i pushojnë veshët asnjëherë: “ Veshët s’më  pushojnë së zukaturi asnjëherë,/ kemi shtigje për të lënë, rrugë për të bërë./ Nguten mjegullat, fjalosen erërat në kozmos/ Shtatoren e diellit ta flakin në bosh…” Poeti nuk ndjen rehat, kur edhe diellin duan ta flakin në bosh, le pastaj ç’mund të bëhët me njeriun dhe kohërat,  të cilët  për më të fortin janë”… si tespie, si lodra/Parajsën japin e marrin me gogla..” “ pendlat e zhegut “, fq.8

Megjithëse e për të gjitha këto: “ Gjinkallat, si  në etjen e zhegut bien heroina.” Të krijosh është mund. E për këtë poeti Dedaj, do të shkruante: “ Kur shpirti më epet në orët e krijimit,/ më merr vetmia përdore/ më mbyll në njëqind dryna.” Vetmore, fq 1002.

Tek Ndue Dedaj  mbartën jo vetëm ndjenjat për përsona  e ngjarje, por edhe për malet, për udhët, për natyrën. Në të gjitha këto raste, ku krijohet me këtë temë, do të ndeshësh me  Nduen ndryshe, me një lloj përjetimi, jo vetëm pamor e përshkrues, por edhe ndjesor e prekës. “ Më duhet një kalë/ për të ngarkuar ikjen! Nga kreshtat e maleve/ Në fushën e begatë./ Një det i thellë/ I pavah…/ Më duhet një ëndërr tjetër/ Për të shkarkuar ikjen/ Mali/ Heshtima  ime e gjatë/ E vargut të gjyshërve.” “Poema e sprasme e lisit”, fq.94  
Abacia e poetit janë malet, historia e tyre, nga ku Ndue Dedaj nuk ndjehet asnjëherë vetëm. Aty ai do të jetë edhe ne shekullin që vjen, prej aty do të lutet për brezat që do të vijnë, kur ne do të jetojmë vetëm si shkronja të prekshme, të metalta , apo të gurta, por jo te drunjta. Në atë abaci do t’i flas edhe Doçit, Fishtës, Kaçorrit, Kimzës dhe gjithë atyre që do vijnë pas e më pas nesh.  “ Gjeta një abaci të vjetër në male/Muret veshur me lëmyshk/Diellin, të vetmen dritare../ vajta e u mbylla dymijë vjet./ Aty do të jemë edhe në shekullin e ri… Aty…?  “Abacia”, fq 92
Për poetin Mirdita do të jetë: “ Borxhi im i palarë kurrë”. “ Mirdita, fq 91

Vertikaliteti dhe mosha e poetit

Vertikaliteti është teoria e të qendruarit në këmbë, përjetësisht në këmbë. Siç duket për mungesë të tokës kinezët dhe indianët e sajuan një kanun të tillë. Por,  unë e kam fjalën për një lloj vertikaliteti tjetër, atë poetik. Në disa raste, poezitë e Ndue Dedaj mund të lexohen ashtu, edhe pse janë të shkruara normalisht, në strofa, me varg të matur, herë herë edhe me rimë, me varg të gjatë dhe pa matje rrokjesh, por gjithnjë ritmi i bën të tingëllojnë vertikalisht. Asgjë nuk është forma se si e shkruan poezinë, gjithëçka është nëse poezia është poezi. Poezia mund edhe të mos shkruhet dhe ne të themi “ ç’poezi e bukur?’ psh një femre të bukur, një peisazhi të realizuar mjeshterisht. A nuk u ka ndodhur të thoni për Mona Lizën “ Xhokonden” “ të duket sikur të flet”, “ e ka bërë të gjallë”’ “ të pavdekshme” për një vershim plot dufe, dallgë, stuhi që ngjan me një njeri të zemruar, që shpërthen bukur dhe fort. “ për ty tash është endur qielli,/ Atje ku dhimbja nuk ka fjalë,/Si një pëlhurë e trishtë kujtimi/Si një pëshpëritje, si një mall./ Prek mermerin dhe s’e besoj!/ Por, kjo heshtje më përvaj!/ Këtu sa herë do vij e shkoj/Botën s’kam si e lë pa faj…”  “ Baladë e vonë”, fq 22

Poeti arrinë , që më një lojë të bukur artistike  të alternojë nënkuptueshëm abstarksionin me veti njerëzore, siç përmendet në leksikun e tij të zgjedhur dhe të përdorur me vend : “… vij gjurmëve të tua të parritura,/ ngec gjurmëve të mia.”. ose “ di të qaj në heshtje, di të qesh,/kjo verë ka sytë e tu/kjo verë nuk ka qënë vjet...” “ Kjo verë nuk ka qënë vjet”, fq. 30

Poezia “ Monaliza ime”, për mua, pasi gjithnjë vlerësimet artistike, në ndonjë rast janë subjektive, është më e arrira. Poeti i ankohet vetes pse nuk i bëri dot sytë e saj të shihnin vetëm atë dhe, një sërë “ankesash” të tjera që artistikisht rrinë shumë lart dhe  krijojnë emocion të veçantë meditativ. Poeti i kërkon sytë e saj çdo ditë, që të zgjohet e të shuhet në ta.  Shkallëzimi vertikal, me një ritëm që të zbret vetëtishëm nga vargu i parë te i pesti, të krijojnë emocionin e  portretizimni të një femre ideale, që vetëm në poezi mund të ekzistojë. Më pëlqen ta citoj të plotë këtë poezi!

Monaliza ime

Përshkruar prej një filli të tejdukshëm merzie,
Përshkuar nga vetja…dhe orët e mia!
Vetëm ti mund ta deshifrosh shenjtërinë tënde
Prej gruaje, prej femre..
Prej brenge.

E drojtura e fatit, përherë me pak pluhur-
Rregull përjetësisht i shprishur i botës,
Kur shihemi, kur prekemi, kur epemi…
Orët e mia s’flenë.

Sytë e tu,
Që s’i bëra dot të shihnin veç mua!
I kërkoj sot e nesër, të zgjohem në ta
E në ta të shuhem!

                                 Mars 2005

Në poezinë e Ndue Dedaj, përgjithësisht mbizotëron vargu i matur, por jo tërësisht i rimuar, çka nuk e pengon fare poetin të jetë shprehës i ndjenjave dhe përjetimeve origjinale dhe transmetimit të tyre më të njëjtën forcë  tek lëxuesi. Tetë dhe dhjetërrokshi janë më të përdorshmit për lirshmërinë e të shfaqurit të mendimeve poetike, në rastin kur poezia, përveçëse është ndjenjë, është edhe thënie, (diçka e mençur e thënë disi ndryshe). Një ndër poezitë që i ka të gjitha metrat, ose stilizimet poetike, është poezia  :” Shi i bardhë”. Nuk është e tëra  e lirë, por as e matur, alternimet varg i lirë, i matur, me dhe pa rimë, tetë , dhjetë dhe  njëmbëdhjetrrokshi, nuk e pengojnë aspak që poezia të jetë unike, dhe të shpreh  mungesën e njëri tjetrit, në një ditë vjeshte, me shi, pa gjethe, që ajo do të flas “me një pinc shiu kredhur në balada” dhe ai do t’i rrëfej poetikisht filozofinë e mungesës, që edhe pse ra shi, ai qe një shi i veçantë, i bardhë, i ëndërrtë, që vetëm përfytyrimi i poetit e krijon, ku bota zvogëlohet sa unaza në gishtin e saj. Poezia që prezanton vertikalitetin edhe në formën poetike, eshtë ajo me titullin “ Qielltoka”: “ bie ajo përherë me fytyrë kah qielli,/ bie ai përherë me fytyrë kah toka…”

Pjetër Jaku

Logosi i fjalës poetike

                                Nga Ndue Ukaj

Në komunitetin e kritikës letrare, ekzistojnë pikëpamje për letërsinë, sipas së cilave, forma e shkrimit që definohet si poezi, është përfaqësim i letërsisë që ka vlera estetike (kritika e re anglo-amerikane) dhe se vlera e saj lidhet me realizimin e funksionit emotiv të gjuhës. Pra, gjuha, përveç se është esencë për letërsinë, për poezinë, veçanërisht është vetëidentifikim e objekt, përfaqësimi dhe sintetizimi i gjitha niveleve tjera që përcaktojnë e definojnë si zhanër letrar. Duke përjashtuar rrëfimin, poeti përmes gjuhës evokon situata, ide e ndjenja poetike, përmes trajtave shprehëse emocionale. Janë këto elemente që e bëjnë këtë formë shkrimi një art specifik letrar.

Në fakt, duke qenë "letërsia një lloj i veçantë gjuhe apo një përdorim i veçantë i saj" (Jonathan Culler), poezia, si zhanri themelor i letërsisë vlerësohet si manifestim më praktik i fjalës, që fokusohet tek gjuha, semantika evokuese e saj, me një vëmendje të posaçme në parimet organizuese të tingullit dhe ritmit. Poezia apo arti i orakujve, shprehja më sublime që simbolizon modusin tematik (Northrep Fraji), kjo mbretëreshë e sublimes estetike tejkalon përmasat e zakonshme të ligjërimit njerëzor dhe hynë funksionalisht në rrafshin universal, për t'i inkorporuar koncepcionet metafizike e transcendentale, nëpërmjet domethënieve të përtejshme, figurative, filozofike. Poeti, në cilësinë e orakullit evokon me gjuhën e së bukurës dhe sublimes perceptimet për jetën e universin. Këto perceptime dhe observime poetik i gjejmë të sintetizuara në librin me poezi të  Gjekë Marinajt, "Lutje në ditën e tetë të javës" ku kënaqësia e tekstit dhe institucioni i tekstit (Roland Barthes), sintetizojnë parimet themelore të një poetike të konsoliduar estetike. Ky interkomunikim i shpërfaqur në titull, korrespondon në esencë me dimensionin semantik e estetik të letërsisë së tij dhe njëherit implikon koncepcionet universale për krijimin, të cilat poeti i ndërlidh në kontekstin e një kodi kulturo, i cili ka referencë ka atë biblik. Poezia e Marinajt mbetet arenë afreskesh, ku gërshetohen e bukura dhe e këndshmja (Dulce et Utule sipas Horacit), mesazhi dhe semantika e tekstit, tingulli dhe ritmi funksional, elemente këto të cilat i japin dinamik tekstit poetik, në pikëpamje ideore, ndërsa krijojnë synesa ritmike të posaçme, në aspektin e formës poetike. Ky vëllim poetik që në titull implikon nivelin e leximit intertekstual të poezisë, që këtu nënkupton kontekstin e shtatë ditëve të krijimit biblik. Kjo lojë poetike, përveç se reflekton koncepcionet për krijimin, këtë akt të magjishëm, e sforcon aktin krijues deri në kod kulturologjik, universal e të përtejmë: poeti Marinaj ia shton krijimit Hyjnor një ditë për vete (dhe krijuesit), nga shtatë ditët e krijimit biblik, ngase kësisoj përmbushet plotënia e universumit, apo:
"Engjëjt të zbresin nga parajsa
     e të bëhen poetë" ("Lutja e së djelës")
Për faktin e thjeshtë se poezia është "shpirt i zbardhur gjerë në shpirt" dhe "lëshon tinguj marramendës nga kontakti i filozofisë me ndjenjën" ("Poezia"), së këndejmi shkakton katharsisin e nevojshëm letrar, sepse, sugjeron Marinaj, misioni i artistit është, që të "ndihmoj": "Kafshët të zbuten/ e të bëhen humanë" ("Lutje e së dielës")
Ndër elementet e rëndësishëm të poetikës së Marinajt mbeten akti imagjinativ i bashkëdyzuar me shenja e simbole empirike, të cilat i japin tekstit poetik tonalitet të theksuar dhe krijojnë një dinamik specifike tekstuale. Ky aspekt poetik, në plotëni është i konsoliduar dhe realizuar përmes një sistem figurative të konstruktuar me potencë të fuqishme kreative e frymëzim; me nuanca të fuqishme intelektuale e kulturolologjike. Kjo nënkupton se poezia e tij automatikisht parakoncepton apo i dedikohet lexuesit të kultivuar, një sintetizim të lexuesit empirik dhe model të letërsisë (Umberto Eco). Në esencialitetin e saj, poetika e Marinajt, është e krijuar me vokacion të kultivuar, ndjeshmëri të thellë dhe tension të fuqishëm dhe e bën këtë poet, krejtësisht veçantë dhe model në poezinë e sotme shqipe. Poezia e vëllimit poetik "Lutje në ditën e tetë të javës", është e organizuar në cikle poetike, parimet e së cilës mbështetën në njëtrajtshmërinë e toposeve dhe rrjetit tematik. Më tutje, në pikëpamje të formës, lirika e Marinajt mbart në vete konceptin përsosmërisë ritmike, një parimi organizues simetrik, ku gradacioni poetik dhe aluzionet e vargjeve në përpikëri gërshetohen me harmoninë mes përmbajtjes dhe formës, dimensionit semantik dhe artistik të figurës, vargut dhe vjershës në tërësi (poezitë "24 orë dashuri" dhe "Bisedë me vdekjen"). Madje, mund të themi se Marinaj na del më specifik se kushdo në komunitetin tonë letrar, i pakrahasueshëm me format dhe mënyrën si e organizon materien poetike, si e koncepton temën e si i mishëron vargjet me figura dhe sistemin e brendshëm të rimimit dhe ritmit. Këto elemente i japin lirikës së tij gradacionin shumëformësh, ndërsa vargjet përçojnë kuptime ekoivoke. Dimensioni i kësaj përmase poetik, variohet në trajta të ndryshme të diskursit poetik, brendapërbrenda një sistem vargëzimi të përpunuar, ndërsa merr përmasë kuptimore tragjike, ta zëmë, tek vjersha "Sot u lind Frederik Rreshpja", përmes së cilës Marinaj skalit vargjet nga më të fuqishme e poezisë shqipe:
"Poetit i pat humbur me kohë harmonia e trupit
Me mendjen. Koordinimi i shpirtit
Me vargun, jo. E gjithë kjo në platformën
Që luciferi patë projektuar për poetët shqiptar"
 Në të vërtet, poezia e Marinajt në tërësinë e saj referencën e ka të etabluar në vetë qenien e poezisë, në artin e shkrimit, në artin e empirisë dhe universumit, aty ku gjendet siç do thoshte Umberto Eco bota e madhe e librit. Në fakt, ky është Olimpi i poezisë së Marinajt, ndërsa ai zgjerohet vazhdimisht dhe prek thellësitë e magjisë së botës së librit, nuancat e dashurisë dhe perceptimet për të bukurën që sjell kjo ndjeshmëri. Më tutje, poezia e Marinajt evokon fuqishëm kodet e mëdha poetike, ato që janë shenja të përhershme semiotike e semantike të tekstit letrar, Homerin, Danten, Gëten, Neruden, , Fishtën, Migjenin, e shumë të tjerë, me të cilët interkomunikon, në rrafshin e diskursit dhe dimensionit semantik. Këndej pari, ky soj vargjesh konoton fuqishëm në aspektin  kuptimore dhe shpërfaq ambivalencën poetike që tërheq paralele, gjithnjë në funksion të substancës së lirikës dhe intencës ideore:
"Marloëe më ka bërë shumë nder me Faustus
Tani i njoh mirë vlerat e shpirtit, kostot e dijes"
("Autoportret i avancuar").
Në fakt, zbërthimi i këtyre esencave, sjell vargun dramatik, i cili na implikon disa nivele tekstesh intertekstuale e interdiskursive, ngase vargjet (teksti poetik) krijojnë relacione të ndërmjetvetshme e funksionale me tekste e njohura në kulturën e shkrimit letrar:
 "Të më falë Miltoni, por për mua do të ishte më mirë
Të jem shërbëtor në parajsë se sa sundues në ferr".
("Autoportret i avancuar").
 Këto perceptim poetike, Marinaj i sforcon brendapërbrenda një kodi të madh letrar. Prandaj, me shpirtin e artistit të madh e sofistifikon vargun estetikisht, i jep përmasë të thellë kuptimore, do të thosha krijon vargjet emblematike, sikundër nga fuqia ideore, ashtu edhe fuqia stilistike-letrare:
"Sa herë jep shpirt një poet diçka vdes brenda meje"
("Me Neruden pranë Atlantikut").
 Në të vërtet, ky varg shpreh tërë intencionalitetin poetik, qëllimet e përtejme të fjalës së shkruar të poezisë së Marinajt, poezi kjo që karakterizohet fuqishëm nga mendimi i thellë dhe filozofik, nga reflekset që përshkojnë vargun dhe figurën, por asnjëherë që ta rëndojnë atë, përkundrazi:
"Perëndim në të dyja kuptimet e fjalës
Gravitet specifik ekstrem:
Kripë dhe shqiptar
Ujë dhe vdekje"
                      ("Flluska mbi Adriatik")
  Dhe më tej:
 "A ka më shumë
Shpirtra
Apo zgjedhime
Folja
Jap"
        ("Pyetje)
Këtë model të diskursit poetik e hasim edhe në poezitë "Sugjerimi më zë të ultë", "Labirintet e mendimeve të Tanugunit", "Reaksion", "Fytyrën tënd