Revista KUVENDI

    Dr.  Sul   Gragjevi

 

 

      FORCA    DHE    EFEKTI   I    MUZIKES                   

 

( Kulture)

 

 Eshte e natyrshme dhe normale qe  me mijera e mijera vete ne bote  perpiqen te gjejne

menyra te sukseseshme dhe efikase per mbajtur stabel dhe qendrueshem shendetin.

Ne kete kompleks eshte e rendesishme qe te arrihet nje fare stabiliteti dhe qendrueshmerie

edhe  ne nivelin e moralit, te gjendjes psikologjike dhe te emocioneve per te lehtesuar sa me

teper efektet negative te mundeshme te ndonje smundje.

Njeriu dihet , qe  lodhet ne punen e perditeshme , cfardo pune qofte fizike a mendore, nga

shqetsimet eventuale ne familje ose shoqeri, duke fituar shpesh edhe ndonje stres, traum

apo ndonje smundje te natyrave te ndryshme.

Por jo ne gjitha rastet kurimi i tyre munde te behet me ane te ilaceve te vizitave mjeksore.

Bile studimet qe jane kryer ne kete fushe rekomandojne shfrytezimin ne maksimum te

muzikes. Kjo eshte nje gje me shume efekt, e nevojshme dhe pa shpenzime.Studimet kane perforcuar

ate qe sot duhet patur ne konsiderate,ndigjimi i muzikes e cila,ka forcen dhe efektin  e vet ne shendetin

e njeriut, me anen e ndikimit te saj ne sherimin e disa

smundjeve. Por vecanrisht studimet e bera kane patur si objekt muziken e Mozartit dhe ketu rezultatet

kane qene   me te  dukshme. Sot , bile kjo dukuri thiret edhe efekti Mozart.

                                           Ne shume vende te botes te perparuar, ne institucionet e ndryshme, zyrat,

ambjente publike munde te ndegjosh muzike klasike,simfonite,apo

koncertet,sonatat e Hajdnit, Mozartit , Beethovenit. Sigurisht, kjo ka si qellim vetem per

te  krijuar nje ambjent te kendeshem muzikor.

Vertete studimet kane treguar forcen dhe efektin e muzikes se Mozartit, si nje muzike me

karakter unik dhe qetesues per ndigjuesin,me nje hapsire te gjere perceptimi, por ne asnje

menyre nuk duhet lene pas dore as muzika e Hajdnit, Beethovenit,Brahmsit,Cajkovskit

Verdit, Belinit Rosinit....sepse edhe muzika e tyre ka shume aftesi te stimuloje aktivitetin

e trurit te njeriut me anen e melodive te bukura, me ritmet dhe koloritetin e tyre.

Nje ambjent muzikor familjar do te ishte nje faktor shume i vlefshem dhe me rendesi te

vecant sic eshte rasti i Mozartit qe doli nga nje familje muzikantesh apo pianisti virtuoz

sot me fame,Yefim Bronfman  me nene pjaniste e pedagoge dhe me baba drejtues i

operas se Tashkentit.

Forca e muzikes dhe ndikimi i saj ne shendetin e njeriut   eshte  me te vertete nje aspekt

shume interesant qe ka terheqe vemendjen e shume institucioneve shkencore shendetsore

si dhe shkencetareve dhe po punohet ne kete drejtim.

                                        Per disa  persona te demtuar nga paraliza ndikimi i forces se

muzikes ka bere efektin e vet, mbas nje fare kohe pacienti eshte riabilituar, ka filluar te

ece mbas nje bllokimi te kembeve. Ndegjimi i muzikes , pasi eshte seleksionuar dhe pranuar

nga truri, ka ndikuar pozitivisht jo vetem ne kete rast por edhe shume raste

tjera  , te nje natyre tjeter. Ne shume raste ka ndikuar me efikasitet jo vetem muzika e

Mozartit por edhe e Hajdnit,Mendelssohnit,Beethovenit,Cajkovskit

Trajtimi muzikor ne shume raste ndryshon por me te shumten munde te zgjase 2 deri 3

muaj per dy deri tre ore ne dite.Kurimi dhe sherimi i shume smundjeve eshte i ndryshem

pra veprohet ne shume menyra.

                                         Nje lodhje fizike apo mendore munde te shmanget me ane te

ndigjimit te muzikes ose interpretimit te saj po te jesh muzikant.Ky tratim muzikor

konsiderohet si nje moment i rendesishem i shendetit. Edhe gjate punes ndegjimi i

muzikes eshte i nevojshem.

Une kam shume deshire te luaj ne violine kur vij nga puna ose mbas nje vrapimi te gjate

e te lodheshem, me te vertete ndjehem krejtesisht i clodhur. Preferoj per kete qellim te luaj

romanzen e Beethovenit   per violine dhe orkester op.50, pjese te Krejslerit  sic

eshte" Liebeslied," Liebesfreud " Schon Rosmarin " nga Cajkovski "Melodi"op.42 ,

 nga Paganini ndonje kohe adagio prej koncerteve Nr.2, 3, 4, I Palpiti

 ose koncertin Nr. 3 te Mozartit ,ndonje Humoreske te Dvorzhakut etj.

Te gjithe kete trajtim e konsideroj si nje domosdoshmeri te perditeshme riabilitimi .

Ndegjimi i muzikes apo interpretimi i saj  ndikojne ne rritjen cilsore te nivelit

mendor-psiqik,ku duhet patur parasysh gjithemone faktori selektiv ne zgjedhjen dhe

pelqimin e muzikes sepse ne te kundert do te kemi efekte negative.

Muzika qetson dhe regullon edhe frymemarjen kur kjo eshte e shpeshtuar nga ndonje lodhje

apo edhe stermundim.Ne  kete rast me mjafte efekt dhe force vepron muzika

e Wagnerit, pjesa korale e operas" Der Fliegende  Hollander" nje muzike me melodi te

bukur te interpretuar nga kori i Operas se Berlinit, e cila me te vertete te clodhe duke

paksuar edhe te rrahurat e pulsit.Ne kete rast muzika vepron si nje indikator-katalizator

natyror.

Nje muzike andante munde te ndikoje ne paksimin e rrahjeve te zemres, dhe konkretisht

pelqehet koha e dyte e koncertit Nr. 3 te Mozartit per violine-orkester,koha e dyte e

koncertit  Nr.21 te Mozartit per piano-orkester,piano sonata Nr.14"  Moonlight " e

Beethovenit ose pjesa per violoncello e Verdit " I Masnadieri ", cello koncerti i Hajdnit.

Edhe ndaj stresit ndegjimi i muzikes ka efektin e vet. Eshte studjuar  dhe arritur ne

perfundim se muzika ne shume raste ka patur efektin e saj pozitiv ne pacientat me stres.

Ndegjimi i muzikes ka ndikuar ne regullimin e nivelit te hormoneve te stresit.Sidomos

muzika e ndegjuar ka efekt te plote ne ata persona qe punojne ne vende pune me

pergjegjesi dhe tension nervor te ngarkuar, duke i qetesuar dhe clodhur.

Persa i takon memorjes , muzika njekohesisht luan rolin e saj ne perforcimin e

qendrushmerise se saj.Shume njerez duke ndegjuar muziken qe ata pelqejne, me ze te

ulet,ate te Hajdnit, Mozartit,Beethovenit etj.jane me te afte per te mbajtur ne memorjen

e tyre leksionet e provimeve sesa ata te tjeret qe nuk studjojne me muzike.

E njejta gje vrehet ne ndermarjet prodhuese ose kompanite ku punohet me rendiment

me te larte.

Por duhet ditur se jo gjithekush pelqen te njejten muzike. Dikush pelqen muziken e

Wagnerit,dikush ate te Mozartit,dikush tjeter ate te Verdit apo te Belinit.Muzika e

kompozitoreve romantike te rrite me teper efektin impresionues, eshte me e ndijshme

ndersa ajo e Madones, Morandit apo Eros Ramazzottit ka nje tjeter efekt.

Pra muzika duhet duhet shfrytezuar gjithemone ne menyre selektive jo vetem per

nje riabilitim por edhe si nje terapi me vehte.

Eshte arritur ne perfundim nga studimet  qe muzika  e ndegjuar ndryshon valet e tryrit,

ritmet e zemres,emocionet etj.Nuk eshte per tu cuditur qe ne disa spitale jashte vendit

tone ka terapiste qe merren me riabilitimin e pacienteve nepermjet muzikes. Vecanrisht

ketu behet fjale per smundje te origjines nervore qe kane sjelle paaftesi  dhe sic jane

alzheimer,apo trauma te ndryshme, alergji ,artritis, streset.

Ne shume spitale efektin e muzikes e ndjen jo vetem pacienti por edhe personeli

mjeksor ne sallat e operacionit.Ndegjimi i muzikes ne raste te tilla sjell nje atmosfere te

kendeshme,te gezueshme  ne ate pune me nerva te tendosura e me nje preokupacion te

vecante para nje nderhyrje kirurgjikale.

                                          Ne rastin e dhimbjeve te kokes dhe te migrenes ndegjimi i

muzikes munde te paksoje intensitetin e dhimbjeve per nje fare kohe ,2-3 mujore.Ne kete

fushe jane bere studime dhe vazhdojne te behen , rezultate ka sepse muzika eshte nje

komponent kryesor dhe qendror ne shoqeri,dhe munde te konsiderohet me te vertete si

"ushqimi i shpirtit" me nje force dhe efekt pozitiv.

Ne te tilla raste me efikasitet munde te ndegjohet muzika e preferuar simfonike-instrumentale

dhe operistike. dhe konkretisht :

Nga Rosini, "Berberi i Seviljes " arie nga akti i pare te cilen e interpreton shkelqyeshem

baritoni i operas se Budapestit Lajosh Miller.

Nga Mozarti, "Martesa e Figaros ",arie nga akti i pare "Non piu andrai " e interpretuar

ne menyren mozartiane nga baritoni Herman Prey ne operan e Berlinit.

Nga Beethoveni , koha e dyte e violine-koncertit op.61 ne D-maxhor, Larghetto me

violinist Salvatore Accardo ose Yehudi Menuhin ose Maxim Vengerov .

Romance per violine-orkester ne F-maxhor,op.50.

Simfonia Nr. 5 dhe 6 qe konsiderohen si triumfi i Beethovenit .

Piano-koncerti Nr.5 Emperor Koha e pare dhe e trete me pianist Yefim Bronfman dhe

orkestra simfonike e Tonhalle e Zyrihut.

Maria Callas ne operan Norma,Karmen,Traviata,Tosca.

Baritoni i famshem,Tito  Gobbi  ne operan Rigoletto.,Berberi i Seviljes.

Luciano Pavarotti ne operat e Verdit, Puccinit,

Nga  Schubert Simfonia e tete " E pa kryer " dhe Ave Maria.

Megjithekete muzika ,sic permenda me siper,zgjidhet ne menyre selektive,se ndonjerit

munde ti pelqej ndonje arie opere apo ndonje tjeter pjese koncertale a simfonike,por

rendesi ka qe muzika e ndegjuar te pelqehet dhe ta beje efektin e duhur duke qene

pra ushqim i shpirtit.

                                        Burime :The Mozart Effect... Don Campbell    1997

PRENK   JAKOVA- KOMPOZITOR DHE DIRIGJENT I  MADH

 

  "  Me rastin e  40 vjetorit te performances te Simfonise  8 te

                                  ne Si/B  minore  te kompozitorit  Franz   Schubert "

 

                       

Dr. Sul Gragjevi

 

Prenk Jakoves, talenti, aftesia dhe autoriteti i tij i dhane atij te drejten qe te jete

kompozitori suprem mbi te gjithe te tjeret, nje gjeni i muzikes dhe artit shqiptar per te

gjitha kohet, Ai ishte me te vertete nje talent i rralle.Njihte shume mire muziken

simfonike, ate operistike ,instrumentale dhe ate te dhomes. Ishte me nje pervoje te

pasur jo vetem si muzikant pjanist,klarinetist por edhe si dirigjent i orkestres simfonike

te filarmonise Shkoder te cilen e drejtoi disa dekada.Ai njihte shume mire te kater grupet

e instrumenteve te orkestres. Ne saj te kesaj arrine te ridimensionoje orkestren simfonike

gje te cilen e enderronte prej kohesh. per te mbeshtete plotsisht realizimin e provave dhe

performances ne operat Mrika e Skenderbeu si dhe te gjithe repertorin e tij te muzikes

simfonike te kompozitorve te huaj si Mozarti,Beethoveni,Grieg, Schuberti e Verdi.

Prenk Jakova e dinte mire qe interpretimi ne muzike eshte i lidhur me krijimin  e nje

balance ne mes teknikes dhe anes muzikore dhe se keto te dyja se bashku nuk duhen ndar

kurre nga njera tjetra.Nje gje te till ai e pati parasysh jo vetem kur kalonte ne piano te

gjitha pjeset  e te dy operave para venies ne skene por edhe gjate provave dhe ne cfaqje.

 

                                        Ariet e bukura te operave me ton lirik dhe dramatik, kenget,

prelude,etyde dhe shume kompozime tjera orkestrale ishin nje thesar i tij dhe i artit

shqiptar. Ai kuptonte gjithcka, ai ndjente gjithcka sepse gjithcka i takonte atij, cdo

gje ishte e tija. Ishte i pari kompozitor qe i dha popullit dhe vendit te tij  dy operat

e nje niveli te larte artistik.Kompozitori Prenk Jakova ishte nje talent muzikor i ralle.

 

                                          Superioriteti orkestral me nje intelekt te thelle dhe ne

mbrendesi te krijimeve kryesore te tij ana psikologjike, jane te manifestuara ne

muzike dramen e tij,nga ana tjeter ato dallohen  edhe per melodi te bukura me veprimet

skenike te persosura.Ne kete menyre ai u be nje gjeni muzike, krijues i nje gjinie te re,

-i operas.Ne qoftese opera Mrika ishte opera e pare shqiptare,opera Skenderbeu ishte

super-opera e performuar me shume sukses nga trupa e TOB  Tirane.

Jo vetem studimet ne Konservatorin e njohur te Romes, Santa Cecilia, per piano,

klarinete dhe kompozim po edhe talenti,vullneti e kembngulja  e bene Prenken te jete

nje kompozitor suprem mbi gjithe te tjeret.

Gjithemone ai thoshte se inspirimi a frymezimi nuk vjen nga larte, se muzika nuk

munde te mesohet mekanikisht dhe pastaj te shpresohet  tek performanca. Inspirimi dhe

intuita vijne lehte ne qoftese baza e punes eshte bere para te gjithave.

Komunikimi me i mire me ndegjuesin e muzikes,dhe audiencen eshte kur te komunikosh

me veten dhe me muziken gjate performances.Cdo performance duhet te ruaj cilsine e

saj natyrore gje te cilen kompozitori i madh e dinte mire.

Ai duke qene nje mjeshter i orkestracionit gjithmone e konsideronte te domosdoshme

marjen ne konsiderate te timbrit ose ton kolorit te instrumentave si dhe aftesite

profesionale e teknike te instrumentisteve qe te ishin ne gjendje te luajn jo vetem shpejt

por edhe sipas  koloritetit te kerkuar. Ton kolori eshte eshte nje vecori e rendesishme

ne duart e nje orkestratori. Kompozitori Christoph  Gluck ( Gluk )  1714-1784,per ton

kolorin thoshte qe instrumentat muzikore duhet te perdoren jo sipas shkathtesise te

instrumentisteve por sipas vecorive dramatike te tonit te tyre. Pra, kompozitori eshte

nje artist i cili e sheh dhe e ndegjon ne imagjinaten e vet koloritetin qe ka zgjedhe,

melodite dhe ritmin.Prandej muzika orkestrale eshte muzike vetem per orkester dhe jo

per per nje instrument.Kombinimet midis instrumentave jane te ndryshme dhe kjo varet

nga orkestratori, pra ai kompozitor qe ben  orkestracionin. Ne qoftese duem te dijme per

dirigjentet se cfare raporti kane me orkestren, munde te konstatojme se disa dirigjente

kane ndikim te plote mbi orkestren  simfonike po ashtu edhe mbi veprimet skenike ne

rastin e operas. Ndikimi i levizjeve te batonit te digjentit duhet te jete sinjal per te gjithe

orkestren dhe te jete racional. Nje dirigjent i mire duhet te sjell cdo detal ne nje koncert,

opera apo simfoni. Ai duhet te dij perfundimin ,rezultatin e dirigjimit dhe te kete kontroll

te plote mbi orkestren. Kjo arrihet kur ai njeh shume mire pjeset e repertorit qe do te

dirigjoje dhe kur ti kete kaluar disa here ne piano,.nga ana tjeter nje dirigjent nuk ka si te

dirigjoje simfonite e Beethovenit  kur ai nuk njeh sonatat, kuartetet ,koncertet e tija,apo

simfonine e 8 te te pa kryeren te Schubertit kur nuk njeh  krijimet e tija.

Dirigjimi eshte nje profesion  ashtu sikur eshte interpretimi per nje instrumentist a bariton

 

                                        Prenk  Jakova, si dirigjent, jo vetem kish nje kontroll absolut

mbi orkestren  dhe instrumentat ne cdo grup por edhe mbi audicionin. Vetem per Mriken

ai bashke me drejtorin artistik kompozitorin e pianistin Tonin Harapi kaluan ne audicion

126 vete , koriste,soliste dhe valletare. Ata e bene  kete me shume aftesi per nje kohe

shume te shkurte,duke zgjedhur ne menyre selektive sopranot,mezzot, tenoret,baritonet

baset dhe valletaret. Sigurisht  qe audicioni eshte nje detyre e nje keshilli te larte te

audicionit,i praktikuar dekada me pare  ne La Scala dhe Metropolitan Opera ,dhe kurre

detyre e nje individi apo e personave jo te profilit dhe jo kompetente. Vetem nje

kompozitor e dirigjent ne te njejten kohe bile me pervoje te pasur munde te vendos per

rezultatin e nje audicioni sepse ai njeh mire rolet e kengetareve, nivelin artistik te operas

vecorite muzikore e individuale te personazheve dhe te kengetareve. Drejtori artistik

menaxheri apo drejtori i muzikes duhet te jene te profilit ne radhe te pare, qe i pergjigjet

jo domosdoshmeria e politikes sociale por  ajo artistike,dhe vetem artistike .

Muzika eshte nje nga subjektet mbi te cilin secili e ndjen te drejten e vet per te shpreh

nje mendim dhe opinion.

 

Prenk Jakova perdori gjithe pervojen e tij ne dobi te artit muzikor, drejtoi cdo gje vete

dhe ishte i vetmi kompozitor e dirigjent .Shembuj te till nuk ka shume ne muzike.

Wilhelm Furtwangler ka qene kompozitor dhe dirigjent gjerman me cmim te te cilit para

disa ditesh ne Festivalin e Beethovenit ne Bon, u dekorua dirigjenti i njohur Kurt Massur.

 

                                        Prenk Jakova ishte shume i njohur dhe krijoi nje simpati te

vecante tek audienca duke u bere  figura qendrore ne filarmonine e Shkodres. Ai drejtoi

per shume kohe orkestren qe e themeloi dhe qe e rriti ne dimension.

Ridimensionimi i orkestres simfonike i dha atij mundesi  qe te zgjeroje repertorin

muzikor. Edhe pse ate kohe ishte e veshtire nje gje e till per mungese fondesh, ai e beri

sepse ishte i plotfuqishem ne punen e tij. Ai kish nje vecori te cilen mendoj duhet ta kete

cdo drejtor muzike apo drejtor i pergjithshem, qe nuk lejonte asnje nderhyrje ne punet e

tija per muziken, per statutin, kompetencat, ishte plotsisht i pavarur nga ndikimi i

dikasterit.Nje autoritet i till me te cilin drejtoi te gjithe problemet e muzikes,koncertet,

banden e qytetit qe ishte cdo vit e para ne vend,festivalet e kenges cdo qershor,operat

konkurse te ndryshme disa here ne vit e shume te tjera, larguan cdo ndikim dikasterial .

I till duhet te jete sot nje drejtues i pergjthshem ne TOB e Tiranes apo ne nje filarmoni

qe te drejtoje me autoritetin e tij, te postit qe ka, duke mos lejuar asnje nderhyrje te

dikasterit ne statut dhe kompetencat, ndryshe punet kurre nuk do shkojne mire.

 

                                     Simfonia e 8 te " E pakryer " e Schubertit  ne Si / B minore

u be pjesa me favorit jo vetem per kompozitorin e dirigjentin tone te madh,por edhe

per gjithe ne orkestrantet  e tij. Kam qene gjithmone afer dhe them me bindje te plote se

kapaciteti i tij si pianist,orkestrator e dirigjent ishte me te vertete i madh , gjithe diten

punonte ne piano deri sa vinte koha per provat e orkestres ne mbremje. Kish nje

menyre speciale per te disiplinuar me sukses te kater grup-instrumentat ne nje unitet te

plote.

 

                                    Vecanrisht gjate interpretimit te Simfonise se 8 te" Te pakryer "

te Schubertit ne Si/B minore Prenk Jakova qe e njihte shume mire kete veper  , kerkonte

nje impenjim te vecante te klarinetes,obose,flautit ,kornos dhe cellove per nje expresivitet

te theksuar e plot koloritet ashtu sic e kishte shkruar vet Schuberti per te nxjerre me plot

elegance anen melodike  Schubertiane.

Ne kohen e pare,harqet futen ne teme ndersa ne solo cfaqen klarineta,korno dhe persri

klarineta drejte melodise se bukur qe shoqron gjithe simfonine. Po ashtu  cellot me violat

ne solo shoqrohen  ne dialog nga klarineta.Mbas dialogut cello-violinat persritet tema.

Ne kohen e dyte,permendim shkurt  melodine solo te klarinetes te shoqruar nga orkestra,

pastaj vazhdon ne solo oboe ,metej flauti dhe persri oboe deri ne fortissimo.

Simfonia e 8 te eshte quajtur si e vetmja simfoni romantike.Kjo simfoni dallohet nga ana

muzikore per nje koloritet te vecante expresivitet dhe plot melodi te bukura.

E gjithe Simfonia e 8 te ne Si/B pershkruhet nga ton kolori orkestral dhe eshte nji veper

me te dy kohet puro romantike qe konsiderohet si nje element i ri ne krijimtarine e

Schubertit.  Ishte kjo veper ne repertorin e orkestres simfonike per tri here ne jave dhe

performanca e pare u dha ne shtator te vitit 1968.

Prenk Jakova kishte nje afinitet te vecante per muziken klasike. Pervec Schubertit ,ai

pelqenteMozartin,Wagnerin,Beethovenin,Cajkovskin dhe Verdin.

Ne repertorin e tij ai drejtoi gjithashtu overturat e bukura te operave te Mozartit "Martesa

Figaros " dhe " Don Giovanni ", po ashtu pjese orkestrale nga Grig dhe Verdi.

Kjo pune e mire terhoqi audiencen shkodrane e cila nga koha ne kohe behet audienca

standard e koncerteve te orkestres simfonike te filarmonise.Kompozitori e dirigjenti

Prenk Jakova ishte njeriu qe zgjidhi gjthcka  ne artin e Tij. Krijoi nje stil personal muzike

te cilin e pasuroi me fondin folklorik duke e bere muziken e tij plot koloritet dhe te

asimilueshme.                  

M-r Fejzulla ABDULLAI


NDRYSHIMET KLIMATIKE GLOBALEDHE PASOJAT N� BOT�N E GJALL�

 ǒ�sht� klima?

    N� literatur�n shkencore mund t� gjenden definicione t� ndryshme lidhur me klim�n. Definicionet e m� parshme kan� qen� mjaft t� thjeshta dhe nuk kan� pasur nj� kuptim t� plot�. Mirpo, me kalimin e koh�s, duke u p�rsosur metodologjia hulumtuese shkencore, n� koh�n e fundit, mund t� thuhet se jan� t� plota dhe gjithp�rfshir�s.

             Ja disa prej tyre:

 

• Me klim�n e nj� vendi n�nkuptohet mesatarja e proceseve t� motit, t� cil�t jan� t� shkaktuar nga rrezitja e diellit, karakteristikave t� truallit t� tok�s dhe qarkullimit atmosferik i cili �sht� n� lidhje me k�ta faktor� (E.S.Rubinstein dhe O.A.Drosdov).

 

• Sipas L.Poncelet, klima �sht� p�rmbledhje e ndryshimeve t� elementeve fizike, kimike dhe biologjike, t� cil�t e karakterizojn� atmosfer�n e ndonj� vendi, dhe q� ndikimi kompleks i s� cil�s ndikon n� jet�n  e qenieve n� hapsir� t� cilat jan� n� var�si t� drejtp�rdrejt� pres saj.

 

• K. Keil thot� se klima �sht� p�rmbledhje e dukurive meteorologjike, t� cilat e cil�sojn� gjendjen mesatare t� atmosfer�s t� ndonj� vendi n� sip�rfaqen tok�sore n� periudh� t� caktuar kohore.

 

• N� dallim prej t� par�ve, H. Landsberg, jep nj� definicion m� kompleks. Thot� se klima mund t� definohet si gjendje e p�rbashk�t e atmosfer�s tok�sore n� vend t� caktuar gjat� nj� periudhe kohore. Sipas tij ky definicion p�rmban  tre pjes�. Pjesa e par� �sht� n� lidhje me gjendjen e p�rbashk�t t� atmosfer�s tok�sore. Ky �sht� dallim prej gjendjes s� ve�ant� t� atmosfer�s q� quhet mot. Pjesa e dyt� e k�tij definicioni �sht� n� lidhje me kushtet klimatike t� lokalitetit p�r t� cilin b�het fjal�. Pjesa e tret� e merr parasysh faktorin e periudh�s kohore p�r t� cilin klima hulumtohet.

 Klima paraqet shum�n e elementeve t� motit, p�rkat�sisht t� proceseve atmosferike q� e karakterizojn� gjendjen mesatare fizike t� atmosfer�s mbi ndonj� vend ose mbi disa pjes� t� sip�rfaqes s� tok�s (A. Llazarevski).

 Nd�rkaq, n� studimet e reja shkencore hasim n� nj� definicion, p�r t� cilin mendojm� se �sht� m� gjithp�rfshir�s. K l i m a  paraqet dukuri natyrore e cila del nga nd�rlidhja reciproke fiziko-gjeografike nd�rmjet proceseve t� radiacionit, qarkullimit  n� atmosfer� dhe e nj�jta i kusht�zon proceset e tjera t� r�nd�sish�me dhe t� shum�num�rta, q� ndodhin n� sferat e tjera- litosfer�, hidrosfer� dhe n� biosfer�. Prandaj ajo cil�sohet me nj� dinamik� t� theksuar, por edhe me kund�rth�nie t� dukurive, t� cilat �do her� jan� t� ndryshme dhe jo t� nj�jta, t� kusht�zuara nga atmosfera dhe sferat e tjera, dhe ka nj� ndikim mjaft t� madh ndaj jet�s s� njeriut dhe aktivitetit t� tij. N� k�t� kuptim ajo mund t� trajtohet si resurs natyror, faktor p�r zhvillim dhe faktor q� e kufizon zhvillimin, sepse dukurit� e num�rta p�r ftohjen e shpejt�, ndryshimet e m�dha n� shtypjen ajrore, fuqia e er�s, paraqitja e mjegull�s, rreshjet e boll�kshme dhe dukuri t� tjera q� kusht�zojn� smundje t� ndryshme, paraqitje t� urt�sis�, p�rmbytje katastrofale, etjera, e v�rtetojn� at� (D. Zikov).

1. Ndarja e klim�s

 N� aspektin global klima mund t� ndahet n�:

klim�n solare (klima diellore) dhe

      klim�n  fizike (reale).

 1.1. Klima solare (klima diellore)

Klima solare �sht� ajo klim� e cila n� tok� mund t� krijohet vet�m me kusht q� sip�rfaqja e tok�s t� jet� homogjene, e p�rb�r� ose vet�m prej sip�rfaqes ujore ose vet�m prej asaj tok�sore dhe pa atmosfer�. N� k�t� rast shp�rndarja e t� ngrohtit n� tok� do varej prej rrezitjes diellore (insolacionit) dhe prej nxeht�sis� q� e l�shon toka (radiacioni). N� fakt t� gjitha vendet n� sip�rfaqen e tok�s me gjer�si t� nj�jt� gjeografike, do t� kishin vlera t� nj�jta t� insolacionit dhe radiacionit. Sasia e t� ngrohtit q� do ta pranonin hapsirat n� tok� do vareshin prej: intensitetit t� rrezitjes s� diellit, prej lart�sis� s� diellit mbi horizot dhe prej gjat�sis� s� dit�s.

 N� vazhdim do b�het fjal� vet�m p�r klim�n fizike ose reale.

1.2.Klima fizike ose reale

 Klima reale n� hap�sir�, krahasuar me t� par�n, �sht� e ndryshuar, nga fakti se sip�rfaqja e tok�s nuk �sht� homogjene. Aty gjenden sip�rfaqe t� m�dha tok�sore (kontinente) dhe sip�rfaqe ujore (oqeane  dhe dete). Madje, sip�rfaqja tok�sore nuk �sht� e rrafsht� por e p�rb�r� prej lart�sirave t� m�dha e t� vogla dhe rrafshirave. Ve� k�saj, toka nuk �sht� e xhveshur por e mbuluar me pyje ose me vegjetacion t� ul�t. Uji nuk �sht� �dokund rrjedh�s por edhe n� form� t� akullit, n� pjes�t veriore ose n� pjes�t me lart�si m� t� madhe absolute. Edhe atmosfera nuk �sht� n� �do ved e that�, por p�rmban nj� sasi t� vog�l ose t� madhe t� avullit t� ujit. N� sip�rfaqet e oqeaneve ekzistojn� rryma t� ftohta e t� ngrohta. Mbi sip�rfaqen e tok�s  gjenden rryma t� ftohta e t� ngrohta ajrore, ose rryma ajrore t� thata e t� lag�ta.  Q� t� gjitha k�to kan� ndikimin e vet n� sip�rfaqen e ndonj� rajoni, t� cilat e krijojn� klim�n lokale (reale) n� hapsir�. K�ta jan� disa prej faktor�ve kryesor� q� e ndrojn� klim�n solare dhe e shnd�rrojn� n� klim� reale ose fizike.

  2. Faktor�t q� ndikojn� n� ndryshimin e elementeve klimatik�

 Faktor�t klimatik� kan� nj� ndikim t� drejtp�rdrejt� n� karakterin e elementeve t� klim�s dhe krahas me t� edhe n� vet� klim�n. Prej tyre varet klima e atmosfer�s s� ndonj� vendi, ose e ndonj� rajoni m� t� gjer�. Shum� autor� faktor�t klimatik� i ndajn� n�: astronimik�, morfotektonik�, gjeografik� dhe meteorologjik�.

Faktor�t klimatik� astronomik�:

       - ndryshimi i karakterit t� orbit�s s� Tok�s;

      - animi i boshtit t� Tok�s dhe

      - orientimi i boshtit t� Tok�s (ndryshime periodike)

  Faktor�t klimatik� morfotektonik�:

 - l�vizjet epirogjene (sekulare);

            - l�vizjet orogjene (malformuese)

Faktor�t klimatik� gjeografik�:

       -gjer�sia gjeografike;

      -rradhitja e p�rgjithshme  e tok�s dhe ujit;

      -lart�sia mbi nivelin e detit (absolute);

      -relievi i tok�s (animi ndaj rrezeve t� diellit);

      -llojet e truallit (uji, d�bora, akulli, rr�ra, toka deltinore etj.);

      -mbulesa e vegjetacionit;

-aktiviteti i njeriut (ndryshim i mbules�s bimore t� tok�s, nd�rtimi i         brezave pyjore,nd�rtimi i qyteteve t� m�dha, nd�rtim i objkteve industriale etj.)

 Faktor�t klimatik� meteorologjik�:

 - cil�sit� e rrymimeve ajrore;

- cil�sit� e atmosfer�s (p�rmbajtja e avullit t� ujit, dioksid-karboni, ozoni             etj.);

            - vrer�sia dhe rreshjet.

T� gjith� faktor�t e p�rmendur, n� m�nyr�n e vet, kan� ndikim n� ndryshimin e klim�s. Dy t� par�t (astronomik� dhe morfotektonik�) kan� nj� ndikim shum� t� ngadalsh�m, q� p�r jet�n e njeriut �sht� nj� koh� shum� e gjat�. Faktor�t e tjer� kan� ndikim m� t� shpjet� dhe njeriu ka mund�si t�i evidentoj� ndryshimet e klim�s gjat�  periudh�s historike dhe n� koh�n e sotme.

          3.Ndryshimet klimatike n� t� kaluar�n gjeologjike dhe n� epok�n e pleistocen-it (diluviu

          N� saj� t� t� dh�nave paleontologjike dhe stratigrafike, m�sohet se paleoklima n� t� kaluar�n gjeologjike ka qen� e ndryshueshme, ndonj�her� e ngroht� me lag�shti e ndonj�her� e ftoht�, var�sisht se cili faktor  ka ndikuar n� ndryshimin e saj. K�shtu, p�r shembull, n� t� kaluar�n, p�r shkak t� �vendosjes s� kontinenteve  (sipas teoris� s� Vegener-it), Toka pat kaluar n� disa periudha me klim� shum t� ngroht� ose t� ftoht�. Kur viset polare pat�n mbetur pa pjes�n tok�sore,  rrymat e ngrohta t� oqeaneve q� pat�n ardhur nga viset ekvatoriale, nuk pat�n lejuar q� aty t� paraqiten akullnajat polare sikurse q� jan� sot. Kjo pat sjell� n� rritjen e nivelit t� ujit t� oqeaneve dhe deteve. Ndikimet e k�tilla mund�suan n� krijimin e nj� klime m� t� ngroht�. E kund�rta ka ndodhur kur kontinentet kan� filluar t� afrohen dhe n� shum� vende edhe t� bashkohen, �sht� penguar dep�rtimi i rrymave t� ngrohta detare n� viset veriore dhe jugore, dhe me t� t� paraqiten ndryshime klimatike duke sjell� n� nj� klim� shum� t� ftoht� dhe n� krijimin e akullnajave n� viset polare dhe n� vendet m� t� larta.
Gjat� er�s s� paleozoik-ut mezozoik-ut dhe kenozoik-ut t� hersh�m, klima globale �sht� relativisht e ngroht� me ndryshime t� vogla n� gjer�sit� gjeografike (shih grafikun e paraqitur m� lart�). Mirpo, n� epok�n e fundit t� pleistocen-it (diluvium-it) paraqiten ndryshime t� m�dha klimatike. N� k�t� epok� klima �sht� shum� e ftoht�, temperatura ulet p�r disa grad�, gj� q� ka ndikuar n� paraqitjen e akullnajave t� m�dha edhe n� gjer�sit� m� t� vogla gjeografike. Kjo epok� ndryshe quhet edhe epoka e akullit, e cila, sipasa shkenc�tar�ve amerikan�, ka zgjatur rreth 1.8 miljon� vjet dhe ka fillaur pas epok�s s� pliocen-it. Supozohet se kjo epok� ka marr� fund . Tani jetojm� n� holocen ose aluvium (shum� shkenc�tar� jan� t� mendimit se kjo nuk �sht� faz� interglaciale sikurse kan� qen� ato tri fazat n� koh�n e akullit, sepse nuk pritet q� t� vij� nj� faz� tjet�r e akullit?).
P�r paraqitjen e epok�s s� akullit n� pleistocen (diluvium), shum� shkenc�tar� jan� t� mendimit se ndikim par�sor kan� pasur faktor�t astronomik� dhe ato morfotektonik�.
Ja si ka ardhur n� nd�rrimin e klim�s n� k�t� epok�. Ndryshimi i klim�s �sht� si rezultat i ndryshimeve n� pranimin, p�rkat�sisht n� absorbimin e rrezatimit  diellor n� sip�rfaqen e Tok�s. N� fakt kjo ndodh nga ndryshimet astronomike  t� Tok�s. Ekzistojn� disa cikle q� pat�n ndikim t� theksuar n� k�to ndryshime (Shih figur�n e paraqitur m� posht�). Karakteristika e ciklit t� par� �sht� se orbita e Tok�s nuk �sht� rreth ideal, por m� tep�r elips�, me ndryshime t� caktuara n� periudh� prej 100 000 vjet. Karakteristika e dyt� �sht� se animi i boshtit t� Tok�s oshilon prej 22.1 grad� gjer m� 24.5 grad� n� periudh� prej 41 000 vjet. Dhe, karakteristika e ciklit t� tret� �sht� orientimi i Tok�s sipas boshtit t� Polit t� Veriut. Ndonj�her� gjendet n� ndrejtim t� nj� ylli polar t� caktuar, ndonj�her�  n� drejtim t� ndonj� tjetri. Ndryshimet e k�tilla ndodhin n� nj� periudh� prej 22 000 vjet. Efekti i p�rbashk�t i cikleve t� k�tilla �sht� n� pranimin e sasis� s� energjis� q� e pranon Toka nga insolacioni diellor.
N� ndryshimet klimatike t� epok�s s� pleistocen-it (koha e akullit) ndikim t� dalluar pat�n edhe faktor�t morfotektonik�. N� k�ta faktor� b�jn� pjes� l�vizjet epirogjene (sekulare) dhe orogjene (malformuese). K�to l�vizje shkaktojn� ngritje ose ulje n� pjes� t� caktuara n� korren e Tok�s. Gjat� lart�simit t� ndonj� pjese t� Tok�s p�r 200 metra temperatura ulet p�r nj� grad� celzius. L�vizjet tektonike t� orogjenez�s alpine pat�n krijuar malet e lart� t� zon�s mediterane dhe pacifike. Ngritja e masave malore mbi kufirin e d�bor�s pat mund�suar n� krijimin e akullnajave malore. Shum� autor� e p�rkrahin  k�t� tez�.
     N� epok�n e akullit (pleistocen) gati 1/3 e sip�rfaqes s� Tok�s ka qen� e mbuluar me akull (inlandajs). Inlandajsi i pat p�rfshir� pjes�t veriore t� Evroazis� dhe Amerik�s Veriore. Pastaj n� gjer�sit� m� t� vogla gjeografike viset e larta malore mbi kufirin e d�bor�s. N� hemisfer�n jugore pat p�rfshir� sip�rfaqe m� t� vog�l. Me akull (Inlandajs) ka qen� i mbuluar t�r� kontinenti i Antarktik-ut  (k�tu akullimi ka filluar qysh n� epok�n e miocen-it). Kurse n� kontinentet e tjer� t� k�saj hemisfere, akulli paraqitet n� pjes�t m� t� larta malore. N� Amerik�n Jugore, me akull kan� qen� t� mbuluara Andet n� �ile dhe Argjentin�. N� Australi, vet�m nj� pjes� e vog�l n� malet juglindor�. Pastaj pjesa m� e lart� e Tasmanis� dhe malet e larta t� Zeland�s s� Re.
     Nd�rkaq, parashtrohet pyetja: Vall epoka e akullit, prej kur �sht� paraqitur dhe gjer kur ka mbaruar, ka pasur nj� vazhdim�si t� pand�rprer�, apo paraqitet me faza nd�rakullnajore me klim� t� ngroht�?  N� saj� t� studimeve paleontologjike, stratigrafike, gjeomorfologjike dhe shkencave t� tjera q� merren me k�t� fush� stdudimi, nga ana e shum� autor�ve, �sht� konstatuar se epoka e akullit ka kaluar n� disa faza glaciale dhe interglaciale. Pas �do faze glaciale ka p�suar faz� interglaciale. Sipas A. Penk, E..Brikner dhe G. Eberle, ekzistojn� kat�r faza glaciale dhe tri faza interglaciale. Fazat glaciale jan�: gins, mindel, ris dhe virm. Faza e par� interglaciale �sht� gins-mindel, e dyta mindel-ris dhe faza e tret� ris-virm. Tani jetojm� n� faz�n postvirm (holocen ose aluvium). P�r k�t� t� fundit mendimet e shkenc�tar�ve jan� t� ndar�. Disa mendojn� se pas k�saj mund t� vij� p�rs�ri n� akullimin e tok�s, kurse t� tjer�t kan� mendim t� kund�rt. Fazat e k�tilla glaciale t� Kontinentit t� Evrop�s jan� sinkronike me ato t� Amerik�s Veriore, por k�tu me emra t� tjera. N� k�t� kontinent emrat i kan� marr� sipas vendshtrirjes n� shtetet federale t� Amerik�s (ShBA). K�tu fazat glaciale quhen : Nebraska, Kanzas, Ilinoi dhe Viskonsin. N� epok�n e akullit temperatura ka qen� zbritur  mesatarisht p�r 5 gjer m� 6�C, kurse niveli i detit bot�ror ka qen� m� i ul�t p�r rreth 150 metra.
N� ndryshimet klimatike ndikim t� dalluar ka edhe pjes�marrja e dioksidit t� karbonit. �sht� konstatuar se me rritjen e sasis� s� k�tij gazi rritet edhe temperatura e ajrit. N� p�rb�rjen e ajrit dioksidi i karbonit merr pjes� me 0.03%. Pjes�marrja e k�till� nuk sjell n� ndryshimin e temperatur�s. Mirpo, studimet e ndryshme kan� konstatuar se me zvog�limin e dioksidit t� karbonit n� atmosfer� p�r dy her�, p�rkat�sisht prej 0.03% n� 0.015%, temperatura mesatare vjetore zbret p�r 7 gjer m� 8�C. Me sasi t� mjaftueshme t� rreshjeve temperatura e k�till� mund�son n� paraqitjen e faz�s glaciale dhe me k�t� edhe n� rritjen e akullnajave polare, kontinentale, ose malore. Nd�rkaq, me rritjen e dyfisht� t� dikosidit t� karbonit n� atmosfer� (prej 0.03% n� 0.06%) temperatura mesatare vjetore do t� rritet p�r 7 gjer m� 8�C dhe n� k�t� m�nyr�  vjen n� nd�rprerjen e faz�s s� akullit.
     N� rritjen  e sasis� s� dioksidit t� karbonit n� atmosfer� ndikim kan�  faktor�t natyror� dhe antropogjen.
    Erupcionet e vullkaneve n� ishujt e Havajeve, p�r shembull, kan� sjell� n� rritje permanente t� k�tij gazi n� atmosfer�. K�t� konstatim e v�rtetojn� edhe matjet e b�ra p�r nj� periudh� prej 39 vjet (1959-1998) mbi hap�sir�n e  vullkanit Mauna Loa. Rezultatet kan� treguar se rritja mesatare mujore dhe vjetore e k�tij gazi �sht� e pand�rprer� .
          Matjet q� jan� b�r� lidhur me  sasisn� e emitimit t� k�tij gazi n� atmosfer� mbi Antarktik (kontinent i mbuluar me akull t� p�rhersh�m), kan� treguar se para revolucionit industrial, n� atmosfer� �sht� emituar dioksid karboni n� sasi prej rreth 280 pjes� p�r miljon� (ppm)- rreth 100 ppm n�n nivelin e sot�m. Sasia e k�tij gazi n� k�to hap�sira, n� 200 vjet�t e fundit  �sht� rritur p�r 36%. Kjo mund t� shihet mir� n� paraqitjen grafike q� vijon:

            N� rritjen e sasis� s� k�tij gazi n� atmosfer� q� ka ndikim t� theksuar n� ndryshimet klimatike, n� periudh�n historike ka ndikuar edhe faktori antropogjen.
Njeriu n� t� kaluar�n edhe tani, duke u munduar q� t� siguroj� nj� jet� m� t� mir�, n� hapsir� ka nd�rtuar vendbanimet e veta. P�r nd�rtimin e tyre ai vazhdimisht, ve� t� tjerave, edhe pyjet i ka p�rdorur si l�nd� nd�rtimi. Pyjet jan� p�rdorur edhe si l�nd� djegie. Me kalimin e koh�s, kur numri i popullat�s bot�rore rritej me nj� trend m� t� p�rshpejtuar, nevoja p�r p�rdorimin e drurit �sht� rritur akoma m� tep�r. E gjith� kjo pat sjell� q� njeriu me aktivitetin e vet n� shum� vende e ka kufizuar arealin e pyjeve. N� shum� vende t� bot�s, n� zon�n tropike e subtropike, sot duksh�m jan� zvog�luar sip�rfaqet me pyje. K�shtu, p�r shembull, sip�rfaqe t� m�dha t� pyjeve jan� zvog�luar n� shtetet e Azis� Juglindore ( Indonezi, Tajland, Malezi). N� ishujt e Filipin�ve, nj� p�rqindje shum� e madhe me sip�rfaqe pyjore jan� prer�. N� n�n kotinentin e Indis� ( Bangladesh e Shri Lank�), poashtu vazhdimisht po zhduken pyjet. N� Amerik�n e Mesme sot ekziston vet�m 2/5 e sip�rfaqes s� pyjeve tropike.  N� fakt, me zvog�limin tyre �sht� konstatuar se n� atmosfer� rritet edhe sasia e dioksidit t� karbonit. Krahas me t� rritet temperatura globale. Zhvillimi i tep�rt  industrial n� 200 vjet�t e fundit, ka shkaktuar nj� rritje enorme t� k�tij gazi. Koncentrim m� i madh i  dioksidit t� karbonit n� atmosfer� �sht� n� zonat m� t� zhvilluara industriale n� bot�, kurse m� i pakt� n� hap�sirat e mbuluara me pyje. Pra, si� shihet, edhe faktori antropogjen  po ndikon n� rritjen e dioksidit t� karbonit n� atmosfer� dhe krahas me t� edhe n� rritjen e temperatur�s globale n� sip�rfaqen tok�sore.
T� mbrijturat e m�dha n� shek. XX suall� ndryshime t� theksuara n� jet� duke e b�r� at� t� leht� dhe m� t� k�nd�shme. Sukseset e m�dha e suall� njer�zimin n� nj� bindje t� paluhatshme se shkenca e teknika jan� t� afta q� t�i zgjidhin t� gjitha problemet p�r jet� t� sigurt� dhe p�r zhvillim t� m�tutjesh�m t� brezave t� tanishme e t� ardhshme. Mirpo ndodhit� e tanishme,si� u pa m� lart�, po tregojn� se kjo ka qen� vet�m nj� verb�si n� vizionin e njeriut. Me rritjen e gazrave njeriu vazhdimisht po ndikon n� rritjen e temperatur�s globale, kurse kjo po sjell n� �regullime t� tjera me pasoja t� paparashikuara. M�nyra e tanishme e jetes�s n� bot�n e zhvilluar dhe n� nj� pjes� n� at� t� pazhvilluar, po e �regullon ekuilibrin natyror gjer n� at� nivel q� n� t� ardhshmen mund t� mbaroj� me pasoja katastrofale p�r ekzistenc�n e njeriut si qenie e gjall� n� sip�rfaqen tok�sore.
P�r nj� periudh� t� gjat� kohore �sht� konstatuar se temperatura globale �sht� n� rritje e sip�r. Shkenc�tar�t amerikan� i kan� publikuar t� dh�nat mbi temperatur�n, sipas t� cilave mund t� shihet se mbulesa akullnajore n� Arktik �sht� tretur duksh�m n� 10 vjet�t e fundit. N� viset veriore t� Grenland�s trash�sia e akullit n� vitin 1976 ka qen� 6-7 metra, kurse n� vitin 1987 ka zbritur n� 4-5 metra.
Shkenc�tar�t amerikan� n� koh�n e fundit v�n� n� dukje se, rritja e l�vizjes mesatare t� temperatur�s globale, �sht� nj� fakt i pakontestuesh�m p�r ngrohjen globale n� planetin ton�. Temperatura mesatare globale, sipas tyre,  p�r vitin 1997 �sht� 16.92�C, q� �sht� p�r � nga grada m� e lart� e lart�sis� mesatare normale p�r 30 vjet�t e fundit dhe p�r 0.15�C m� e ngroht� nga rekordi i m�parsh�m i regjistruar n� vitin 1990.
Rritja mesatare globale e temperatur�s vjetore af�r sip�rfaqes s� tok�s n� 100 vjet�t e fundit (gjer m� 2005) �sht� 0.74�C (�0.18�C).
            N� fakt, me rritjen e gazrave n� atmosfer�(CO2) dhe krahas me t� edhe me rritjen e temperatur�s, njeriu po shkat�rron di�ka q� �sht� m�se e nevojshme p�r at� q� t� mbijetoj� n� Tok�. N� rradh� t� par�, p�r d�mtimin e vetvetes, ai po  shkat�rron nj� mb�shtjell�s t� gazt� n� atmosfer� i quajtur mb�shtjell�si i ozonit.

ǒ �sht� ozoni dhe ndikimi i munges�s s� tij n� bot�n e gjall�

 Ozoni �sht� modifikim alotrop jostabil i oksigjenit. Sipas karakteristikave fiziko-kimike �sht� gas me ngjyr� t� murme n� t� kalt�rt me nj� er� karakteristike. Krijohet me ndihm�n e  shkarkimit elektrik gjat� temperaturave t� larta ose me temperatur�n e rrezitjes ultraviolete dhe me kombinimin e atomit t� oksigjenit. Ozoni rregullisht kryen absorbimin e rrezeve ultraviolete duke u shkat�rruar p�rs�ri n� molekulat e oksigjenit. Procesi n� m�nyr� ciklike p�rs�ritet. K�t� gaz p�r her� t� par� e zbuloi kimisti Kristian Shekbajn n� vitin 1840.
            Mb�shtjell�sin e ozonit m� s� tep�rti e ka n� stratosfer�, n� lart�si prej 25-40 km., me koncentrim maksimal n� lart�si prej rreth 30 km. N� k�t� m�nyr� mb�shtjell�si i k�till� i ozonit paraqet mbrojtje natyrore nga ndikimi i rrezitjes s� rrezikshme ultraviolete diellore.
            Me zvog�limin e ozonit n� natyr� paraqiten kushte p�r absorbim t� zvog�luar t� rrezeve ultraviolete nga nj�ra an�, dhe rritjes s� sasis� s� tyre q� mbrijn� n� sip�rfaqen tok�sore, nga ana tjet�r. Edhe pse mb�shtjell�si i ozonit �sht� i holl� n� raport me trash�sin� e atmosfer�s, n� t�r�si paraqet nj� faktor me rr�nd�si p�r krijimin e jet�s n� Tok�.
D�mtues m� i madh i k�tij mb�shtjell�si �sht� njeriu me aktivitetin e tij n� natyr�. D�mtimin ai e b�n  n�p�rmjet  prodhimit t� oksigjen-klor-fluarit (Chlorofluorocarbons, CFC) dhe haloneve q�  ai i prodhon.
N� koh�n kur kompanit� e m�dha �General Motors� dhe �Di Pont Nemours�  (1930) pat�n filluar me prodhimin e fluidit t� p�rmendur CFC  dhe freoneve, askujt nuk i pat shkuar n� mend se kjo do t� jet� shkak p�r zhdukjen e mb�shtjell�sit t� ozonit. Fillimisht k�to fluide ose freone jan� p�rdorur p�r ftohjen q� duhet ta krijojn� frigorifer�t. M� von� jan� p�rdorur p�r st�rpikje, p�r rregullator�t e klim�s, p�r shuarjen e zjareve etj. P�r d�mtimin e ozonit q� e shkaktojn� freonet �sht� konstatuar shum� von�. Definitivisht n� vitin 1985 u konstatua se pik�risht prej tyre mb�shtjell�si i ozonit �sht� d�mtuar m� tep�r. Pritet q� d�mtimi kulminacionin ta mbrij� n� vitin 2020, k�shtu thon� shum� autor�.
            �sht� konstatuar se k�to fluide drejtp�rs�drejti ose t�rthorazi ndikojn� n� ngrohjen e atmosfer�s. Ndikimi i tyre, si� shihet, �sht� i dyfisht�: n� prishjen e mb�shtjell�sit t� ozonit dhe n� rritjen e temperatur�s.
           Sipas nj� k�rkimi t� b�r� nga Instituti Komb�tar p�r studime onkologjike n� Amerik� (ShBA), vler�soshet se �do 1% e zvog�limit t� ozonit sjell n� 20 000 raste m� tep�r t� t� smur�ve me kancer n� l�kur� n� popullat�n e k�tij vendi. Rrezet ultraviolete e zvog�lojn� imunitetin e njer�zve dhe kafsh�ve duke shkaktuar katarakt n� thierzat e syve t� njeriut, kurse tek bim�t, posa��risht drithrat, e ul�n rendimentin (p�r nj� p�rqind n� prodhimin e grurit, 1.4% n� prodhimin e misrit etj). K�to rreze t� d�msh�me dep�rtojn� m� tep�r se 20 metra n�n uj� duke shkaktuar zhdukjen e peshq�ve, sidomos t� planktoneve q� jan� yshqim kryesor i tyre. Pra, mungesa e k�tij gazi me rr�nd�si jetike, n� gjeo dhe biohapsir� ka ndikim negativ t� shum�fisht�.

4. T� dh�na faktografike n� hapsir� lidhur me ndryshimet klimatike n� periudh�n historike

             T� dh�na t� evidentuara p�r ndryshimet klimatike n� periudh�n historike, sipas disa autor�ve, mund t� thuhet se ekzistojn� qysh prej fundit t� shekullit t� XVII. P�r ngrohjen e klim�s �sht� shkruajtur me t� madhe  n� pes�dhjet vjet�t e fundit t� shekullit t� kaluar dhe n� fillim t� k�tij shekulli.Nd�rkaq, n� koh�t e sotme t� dh�nat mbi ndryshimet e m�dha t� klim�s jan� mjaft alarmante. N� vazhdim do t� japim disa t� dh�na faktografike lidhur me pasojat q� po ndodhin n� gjeohapsir� t� cilat jan� si rrjedhoj� e ngrohjes globale.
N� Oqeanin e ngrir� t� veriut dhe detet p�r rreth, akulli vazhdimisht po hollohet.K�shtu, p.sh.,skelet detare n� ishujt e Shpicbergen-it n� fillim t� shekullit XX kan� qen� t� p�rshtatshme p�r pranimin e anijeve vet�m kat�r muaj�, kurse n� koh�n e fundit aty anijet mund t� q�ndrojn� mbi shtat� muaj�. Akullnajat n� viset e Skandinavis� dhe n� Siberi vazhdimisht jan� duke u �vendosur n� drejtim t� veriut. Sipas disa autor�ve, pyjet n� Laponi po zgjerohen n� veri n� logari t� tundrave me nj� shpejt�si prej 2 gjer m� 3 km n� 10 vjet. P�r shkak t� rritjes s� temperatur�s, shum� bim� dhe pyje jan� duke e zgjeruar arealin e vet n� drejtim  t� gjer�sive m� t� m�dha gjeografike. Pyjet e Evrop�s jan� pasuruar me mbi 25 lloje t� reja. Ndryshim po ndodh edhe me arealin e ornitofaun�s. N� Grenland� tani jetojn� mbi  pes� lloje t� shpez�ve, gj� q� nuk e ka pasur m� par�. Shum� lloje t� peshqeve, p�r shkak t� rritjes s� temperatur�s s� ujrave detare, tani mund t� gjuhen edhe n� viset polare. Rritja e temperatur�s nuk i ka p�rfshir� vet�m viset polare, por edhe nj� pjes� mjaft t� konsiderueshme t� hemisfer�s veriore, q� sot po i jepet nj� rr�nd�si mjaft e madhe si n� vet� studimet shkencore, ashtu edhe  nga ana qeverive t�  shum� vendeve n� bot�. Temperatura mesatare n� Filadelfi n� 120 vjet�t e fundit �sht� rritur p�r 2�C, n� �ikago p�r 1.9�C, n� Milano e Paris p�r 1�C. Si fakt p�r rritjen e temperatur�s globale sot jan� edhe ndryshimet q� po ndodhin n� akullnajat e viseve malore.

 

Akullnaja Pasterze n� Alpet n�  vitin 1875                 � n� vitin 2004

 Nga k�to dy fotografi shum� qart� shihet se n� malet e Evrop�s s� Mesme akullnajat vazhdimisht jan� duke u tretur dhe duke u t�rhequr n� drejtim t� lart�sive m� t� m�dha absolute. Sipas t� dh�nave t� disa glaciolog�ve, n� Alpet gjat�sia e akullnajave �do vit shkurtohet p�r 60 cm. N� Alpet Svicerane sip�rfqet e akullnajave prej fundit t� sh.XIX gjer n� gjysm�n e dyt� t� shekullit t� kaluar, jan� zvog�luar p�r 25%, kurse n� Kavkazin lindor p�r 47%. Konstatim �sht� se sip�rfaqet t� p�rfshira me akullnaja jan� duke u zvog�luar edhe n� Kordiljer�t, Andet, Himalaet edhe n� Kilimanxharo t� Afrik�s. N� shum� vende malore me t�rheqjen e akullnajave, p�rkat�sisht n� lugoret e tyre (vendet ku kan� ekzistuar akullnajat) fillojn� t� rrjedhin ujra. N� vendet e poshtme t� lugoreve ku kushtet mund�sojn� eksploatimin e ujit, jan� nd�rtuar penda p�r akumulimin e ujit, i cili mund t� sh�rbej� p�r p�rfitimin e rrym�s elektrike, p�r ujitjen e tok�s dhe p�r pije (kjo mund t� shihet n� fotografin� e djatht� e  paraqitur m� lart�).
Ndryshimet klimatike kan� ndikim t� theksuar edhe n� uljen e nivelit t� ujit n� akumulimet natyrale, p�rkat�sisht n� uljen e sip�rfaqes s� shum� liqeneve n� bot�. Ndryshim i k�till� duksh�m dallohet n� Liqenin e Kaspikut. Niveli i k�tij liqeni, sipas t� dh�nave t� limnolog�ve rus, prej vitit 1929 gjer n� vitet e gjasht�dhjeta t� shekullit t� kaluar, �sht� ulur p�r rreth 4 metra. Me uljen e nivelit ka ardhur edhe n� �vendosjen e vij�s bregore. N� pjes�n veriore �sht� �vendosur p�r gati 30 km. Qyteti Gurev,   p.sh., para 250 vjet ka qen� n� vet� vij�n bregore, me kalimin e koh�s gjendet gati 35 km. larg (mendohet p�r vitet e 60 t� shekullit t� kaluar)  Sip�rfaqja e k�tij liqeni �sht� zvog�luar p�r m� tep�r se 28 000 km�. Zvog�lim i k�till� �sht� v�rejtur edhe n� liqene t� tjer�. Liqeni  i Madh i Kripur n� Amerik� (ShBA) n� 100 vjet�t e fundit �sht� zvog�luar p�r gati dy her�.
Shum� lumenj n� Azin� Qendrore q� burojn� prej viseve t� larta malore dhe ushqehen me uj� nga tretja e akullit, kan� sasi m� t� madhe t� ujit krahasuar me shekujt e m�parsh�m. Kjo vjen nga fakti se me tretjen e sasis� m� t� madhe t� akullit, n� lumenjt� shkon sasi m� e madhe e ujit. N� viset m� t� m�dha gjeografike, sot kultivohet gruri (Alask� dhe viset veriore t� Finland�s), gj� q� nuk e ka pasur m� par�.
Ekzistojn� edhe fakte t� tjera p�r ndryshimet klimatike n� periudh�n historike t�  njeriut. Kontinenti i Evrop�s pasi �sht� studijuar m� tep�r, ka edhe m� tep�r fakte t� cil�t d�shmojn� se aty kan� ndodhur ndryshime klimatike. N� Alpet fran�eze me t�rheqjen e nj� pjese t� akujve pas fillimit t� shek.XIX, jan� zbulaur gjurma t� p�rpunimit t� tok�s n� mesjet�. Kjo do t� thot� se aty n� k�t� koh� klima ka qen� m� e ngroht�. N� dekadat e fundit t� shek. t� kaluar, pas t�rheqjes s� akullnajave  n� disa vende t� Grenland�s dhe Island�s, jan� zbuluar vendbanime dhe varreza t� Viking�ve.
          N� saj� t� nj� strudimi biologjik t� b�r� nga ana e nj� shkenc�tari algjerian, b�het n� dije se shkretira e Sahar�s asnj�her� nuk ka qen� kaq aride si n� koh�t e sotme. Gjer n� vitet 6 000 para er�s s� re, kjo shkretir� ka qen� e mbuluar me vegjetacion mediteran. Prej viteve 2500 p.e.s. t� reshurat kan� filluar t� zvog�lohen, gj� q� pat ndikuar  n� zvog�limin e sip�rfaqeve bimore. Kurse rreth  500 vjet p.e.s. ka filluar t� b�het transformim i pejsazhit duke e shnd�ruar k�t� sip�rfaqe t� madhe n� shkretir�. N� koh�t tona, thot� autori i k�tij studimi, Sahara p�r �do vit zgjerohet n� drejtim t� jugut p�r disa kilometra. Pjes� t� Afrik�s Veriore t� cilat sot jan� shkretira, n� koh�n e hershme t� Perandoris� Romake, kan� qen� vende ku kultivoheshin drithra. Rast �sht� edhe n� kontinentin e Amerik�s Jugore. Bregdeti peruan n� koh�n e Ink�ve ka qen�  pjellor dhe shum� i populluar,kurse sot paraqet nj� that�sir� me nj� popullim shum� t� rrall�. Edhe kontinenti i Azis� nuk �sht� anashkaluar me ndryshimet e k�tilla. Penxhabi, krahin� n� veriper�ndim t� Indis�, n� t� kaluar�n ka qen� vend ku kultivoheshin drithra, sot aty mund t� shihet vet�m shkretir�. Ndryshime t� k�tilla klimatike, si� shihet, kan� ndodhur gati n� t� gjith� kontinentet, kjo nga fakti se k�to ndryshime kan� karakter global duke e p�rfshir� t�r� bot�n.

            Shum� shkenc�tar� q� merren e problemet klimatike, p�rkat�sisht me ndryshimet e klim�s globale, jan� t� mendimit se ndryshimi i nivelit t� liqeneve, zvog�limi i sip�rfaqes s� akullnajave dhe �vendosjes s� tyre n� drejtim t� gjer�sive m� t� m�dha gjeografike, shtresave deltinore n� rrafshin qendror liqenor, shtrirja dhe zhvillimi i bot�s bimore dhe shum� fakteve t� tjera, �sht� e mundur t� caktohet kronologjia e ndryshimeve klimatike gjat� periudh�s historike. N� fillim t� periudh�s historike, p�r shembull, kontinenti i Evrop�s ka pasur klim� t� ftoht� me t� rreshura t� bujshme. Anglia dhe Shkocia kan� pasur 1.5 her� m� tep�r rreshje se n� koh�n e sotme. Kurse niveli i liqenit t� Bodenit, p�rshkak t� rreshjeve, nivelin e ka pasur p�r 9 metra m� t� lart�  prej t� sotmit.

 Nd�rkaq, prej fillimit t� shekullit t�  IV dhe gjer n� fillim t� shek. t� VII, klima e Evrop�s ka qen� e ngroht� dhe e that�. Pastaj prej shek. X-XI paraqitet koh� e ngrot� por me lag�shti. Kjo ka qen� koha m� e mir� dhe optimumi klimatik m� i p�rshtatsh�m n� periudh�n historike, thon� studiuesit e paleoklim�s. Ndokund kah mesi i shekullit t� XIII vjen n� nj� keq�sim t� p�rshpejtuar t� ndryshimit t� klim�s. N� k�t� koha paraqiten p�rs�ri fusha me akuj n� detet polare dhe subpolare. Rrug�t detare t� Atlantikut verior b�hen m� t� v�shtira dhe p�r nj� koh� t� gjat� mbeten t� haruara. Kolonit� e Norman�ve n� Grenland� gradualisht fillojn� t� zvog�lohen dhe n�  fund  t� shek. XIV dhe fillim t� atij XV t�r�sisht zhduken. Akullnajat fillojn� ta mbulojn� Island�n duke p�rfshir� maksimumin n� gjysm�n e shek. XIV. Kjo �sht� koha m� e ftoht� p�r Island�n n� periudh�n historike. N� shek. e XV keq�simi i klim�s pat ndikuar tep�r edhe n� hap�sirat e Norvegjis�. N� viset veriore t� k�tij vendi u nd�rpre kultivimi i drithrave.

 N� Evrop� dhe n� rrafshir�n Ruse gjat� shek. t� XV paraqitet nj� num�r i madh i p�rmbytjeve nga ujrat e  lumenjve me pasoja katastrofale. Ky shekull ka qen� me ndryshime t� m�dha klimatike. Ndonj�her� me temperatura t� larta dhe me rreshje, ndonj�her� me temperatura t� ulta dhe me that�sira.

 N� fillim t� shek. XVII paraqitet p�rmir�sim i klim�s me rritje t� dalluara t� temperatur�s. Gjer n� fund t� shek.XVIII ka qen� akoma n�n optimumin klimatik. Fillimi i shek.XIX cil�sohet me temperatura akoma m� t� larta. Shekulli i XX paraqitet me ndryshime t� theksuara n� ngrohjen globale t� klim�s gj� q� i alarmoj tep�r jo vet�m qarqet shkencore, por edhe ato qeveritare. Kjo ka p�suar nga fakti se n� k�t� shekull, si� p�rmend�m m� lart�, n� ngrohjen globale ka ndikuar tep�r edhe vet� faktori antropogjen, sidoms n� vendet e zhvilluara industriale.

 5. �far atakojn� m� tep�r ritjet e parametrave klimatik�

 Ritja e parametrave kryesor� klimatik� (temperatura, rreshjet, si dhe ritja e nivelit t� detit bot�ror) kan� ndikim t� theksuar n� sh�ndetin e njeriut (paraqitja e mortalitetit nga smundje infektive t� ndryshme), n� kulturat bujq�sore (rendimentet e drithrave,k�rkesat p�r inrigacion), n� pyjet (shtrirjen gjeografike dhe mbrojtjen e tyre), n� resurset ujore (furnizimin me uj�, kualitetin e ujit, konkurenca p�r uj�, etj.), n� zonat bregdetare (erozioni i pllazhave, inundacioni i tok�s bregdetare, etj.) dhe n� zonat e tjera natyrore (zhdukja e habitatit t� ornitofaun�s, etj.) (shih paraqitjen shematike m� posht�).

6. Disa t� dh�na brengos�se lidhur me pasojat    e paraqitura nga ngrohja globale n� bot�

 N� hemisfer�n veriore t� rruzullit tok�sor sot po ndihen pasojat e ndryshimeve klimatike q� mund t� thuhet se jan� brengos�se. N� vazhdim do t� japim dy shembuj ku po ndihen pasojat nga k�to ndryshime n� kontinentin e Azis�. Nj�ri �sht� n� pjes�n jugore ku zot�ron klima monsune dhe tjetri, n� pjes�n veriore, ku klima �sht� subpolare dhe polare.

 N� Bengalin Lindor, n� rrjedhjen e poshtme t� dy lumenjve nd�r m� t� m�dhenjve n� Azi, Ganges dhe Bramaputra, n� delt�n m� t� madhe n� bot� e krijuar nga k�ta lumenj, shtrihet Bangladeshi, nj� nd�r shtetet m� t� vobekt� n� bot�, me nj� popullsi prej 155 miljon� banor�. N� k�t� vend rreshjet e m�dha t� monsun�ve veror�, mund�sojn� n� rritjen e nivelit t� lumenj�ve t� p�rmendur duke shkaktuar p�rmbytje t� m�dha me pasoja katastrofale n� zon�n inundacionale. P�rmbytje katastrofale n� k�t� vend shkakton edhe rritja e vazhdueshme e nivelt t� detit (Gjiri i Bengalit). Vendbanimet e pozicionuara n� af�rsit� e brigjeve t� lumenjve dhe Gjirit t� Bengalit, jan� t� eksponuara n� erozion intenziv nga agjens�t fluvial� dhe abraziv�. Pik�risht k�to jan� arsyet q� �do vit nj� num�r i madh i popullat�s s� k�tij vendi, largohet nga zonat e rrezikuara.

 Dukurit� dhe proceset e k�tilla q� po ndodhin n� k�t� vend t� Azis� Jugore gjithsesi, jan� si rrjedhoj� e ndryshimeve klimatike.

Ne  koh�n e fundit, nga ngrohja globale, dukurit� dhe proceset e k�tilla q� po ndodhin n� kontinentin e Azis�, gjithsesi, i kan� brengosur tep�r jo vet�m qarqet shkencore ruse, por edhe ato qeveritare.

 K�t� brengosje e ka paraqitur z�vend�s ministri rus i Ministris� p�r gjendjen e jashtzakonshme n� K�shillin e Federat�s Ruse (Kalikov). Sipas tij, rajoni verior, i cili p�rfshin 2/3 t� sip�rfaqes s� k�tij vendi, gjendet n� zon�n e akullit t� p�rhersh�m, q� sh�rben si fundament i t�r� objekteve, nd�r ata edhe i objekteve strehimore. P�r shkak t� rritjes s� temperatur�s dhe t� tretjes s� akullit t� p�rhersh�m, n�nvizon ai, do vjen n� shkat�rrimin e aeroporteve n�p�rmjet t� cil�ve kryhet furnizimi me mallra t� ndryshme p�r t� plot�suar nevojat e popullat�s s� k�saj ane. Madje, mund t� rrezikohen edhe resurset n�ntok�sore, p�rfshir� edhe rezervat e naft�s. Sipas t� dh�nave t� autor�ve rus, akulli i p�rhersh�m tani tretet 4 cm n� vit, k�shtu q� p�r 20 vitet e ardhshme, sipas tyre, kufiri i k�tij akulli do �vendoset p�r 80 km n� veri! Prej ngrohjes globale autoritetet ruse thon� se vendit i k�rc�nohet rrezik edhe prej p�rmbytjeve t� m�dha me p�rmasa katastrofale q� do shkaktohen nga tretja e akullnajave t� p�rhershme dhe sasis� m� t� madhe t� ujit n� shtret�t e lumenjve q� e p�rshkojn� Siberin�. Nd�rkaq, do paraqiten pengesa t� m�dha n� eksploatimin e gazit t� metanit, rezervat e t� cilit vler�sohen n� 70 miljard� tona (gati 2/3 t� rezervave bot�rore).

 Pasojat e ngrohjes globale, n�nvizojn� autoritetet ruse, gati jan� t� dukshme edhe n� zon�n e Arktikut. Sipas studiuesve t� k�tij vendi, sip�rfaqja e mbuluar me akull n� vitin 1979 aty ka qen� 7.2 miljon� km�, kurse n� vitin 2007 vet�m 4.3 miljon� km�. Sip�rfaqja e akullit aty �sht� zvog�luar p�r dy her�. Po ashtu edhe trash�sia e akullit �sht� zvog�luar p�r dy her�. Ndryshimet e k�tilla ndonse jan� t� mira p�r lundrimin e anijeve n� gjer�sit� m� t� m�dha gjeografike, por nuk jan� t� dobishme p�r kurgj� tjet�r. Autor�t rus konstatojn� se n� 100 vitet e fundit temperatura mesatare vjetore n� Tok� �sht� rritur p�r 1�C, kurse tani �sht� me nj� trend m� t� p�rshpejtuar. Nga ndryshimi i k�till� i temperatur�s, rreth 40% e tretjes s� akullit  ka ndodhur n� 10 vitet e fundit, dhe ky �sht� nj� rrezik i madh p�r Rusin�, konstatojn� autor�t rus�. Sipas tyre, d�met nga katastrofat q� po paraqiten prej ngrohjes globale, sot n� bot� sillen rreth nj� triljon� dollar�!

 7. �far po nd�rmarin autoritetet bot�rore p�r pengimin e ngrohjes globale

 Dukuria e k�till� q� �sht� duke u paraqitur n� bot� me p�rmasa globale, i ka �qet�suar m� s� tep�rti ato vende t� bot�s t� cilat kan� ndikimin e vet m� t� theksuar n� ndryshimet klimatike. Pik�risht p�r k�t� q�llim, udh�heq�sit e tet� vendeve m� t� industrializuara n� bot�, n� takimin q� e mbajt�n n� muajin korrik t� k�tij viti (2008) n� Japoni, n�p�rmjet t� nj� marveshje vendos�n q� deri n� vitin 2050 t� p�rgjysmojn� �lirimin e gazrave q� shkaktojn� rritjen e temperatur�s globale. Me k�t� marveshje i jepet mund�si sejcilit vend q� t� p�rcaktoj� objektivat e veta afatmesme p�r t� paksuar �lirimin e gazrave. Megjithat�, s� fundi ata deklaruan publikisht, se ky �sht� vet�m nj� vizion politik p�r bot�n dhe jo ndonj� detyrim ligjor q� t�i obligoj� vendet p�r nd�rmarrjen e masave p�rkat�se.
Masa t� k�tilla jan� duke nd�rmar� ve�mas edhe Shtetet e Bashkuara t� Amerik�s. Qeveria amerikane n� koh�n e fundit ka p�rgatitur nj� Program shkencor mbi ndryshimet klimatike. N� kuad�r t� k�tij Programi, n� korrik t� vitit 2003, �sht� miratuar edhe nj� Plan strategjik mbi ndryshimet globale t� klim�s.

 (Punimi �sht� i p�rgatitur nga literatura shkencore dhe t� dh�nave t� nxjerra nga interneti)