Revista KUVENDI

KU JANË TROJET SHQIPTARE ?

 Përgatitur nga Isuf B. Bajrami

 

“Në qoftëse ata vazhdojnë të ngrehin pretendimet e njohura dhe të vjetra territoriale ndaj Epirit, atëherë do të dridhen varret e etërve, vëllezërve shqiptarë që ranë për lirinë e grekërve dhe që kanë dhënë ndihmesë jo më pak se grekërit në themelimin e Mbretërisë greke.” JANI VRETO

Një nga çështjet për të cilat nuk është folur e nuk po flitet është: Sa e ka dëmtuar coptimi i 1913-ës edhe pjesën që ka mbetur gjoja e lirë brenda kufijve të shtetit ekzistues shqiptar? A është me të vërtetë e lirë kjo pjesë e kombit ? Nuk është fjala se duhet vetëm për t’i ditur këto gjëra, por për ta realizuar një lëvizje sa më të gjallë kombëtare. Duhet të buçasin të gjitha mjetet e informimit, duhet të botohen studime dhe libra, për t’i pohuar shkencërisht të vërtetat që na janë mohuar e po na mohohen aq padrejtësisht. Problemi kryesor më i ngutshmi është që duhet ta dime dhe t’i tregojmë me hollësi vetes dhe botës se sa e si janë tejdëmtuar Shqipëria dhe shqiptarët nga ndarjet dhe vendosjet e kufijve të dhunshëm mes neve. Zhgënjimi i madh ndaj fqinjëve, për tërë atë gjak që derdhën shqiptarët në altarin e lirisë së tyre, të bën të rikujtosh gjithnjë fjalët e Bajronit për Shqipërinë: “S’ka komb tjetër të jetë marrë nëpër këmbë kaq pamëshirshëm nga shtetet fqinjë” (1).
Ku janë trojet autoktone të shqiptarëve? Cilat janë trojet e vërteta shqiptare? Autorë të ndryshëm dhe specialistë të gjeografise kane spjeguar me të dhënat e tyre për madhësinë e trojeve shqiptare. Sami Frashëri thoshte se: “Shqipëria ka një sipërfaqe prej 70000 km2 (7). Studjuesi francez L. Uelavitch thote se: ’’Madhësia e sipërfaqes së Shqipërisë është 75000 km2’’ (8). Studjuesi tjetër shqiptar T. Selenica na jep një “sipërfaqe të Shqipërisë prej 80000 km2” (9). Ndërsa kufijt e vërtetë etnik të Shqipërisë, ashtu siç na i përshkruan Prof. A.Gashi, janë:

Kufiri perëndimor
Nga kjo anë Shqipnija etnike kufizohet me detin Jon dhe fillon nga Preveza e mbaron në pikën Skepi i Zi. Gjatësia e buzës në këtë anë është 651 km.

Kufiri veri - perëndimor
Ky kufi fillon nga pika Skepi i Zi e mbaron nga Ferro.

Kufiri veri - lindor
Ky kufi fillon nga veriu i katundit Shapoja, ecën nga lindja deri tek katundi Japor, pastaj varet nga jugu deri tek kuota 1548 e pastaj kthen përsëri në lindje të Karakollit të Osman Pashës nën kuotat 1619 - 1931. Kjo vijë e kufirit përmbledhë qytetin e Kurshumlisë, Prokuples, Leskocit dhe të Vrajes së bashku me rajonet dhe katundet e tyre.

Kufiri lindor
Ky kufi fillon nga Gradnica dhe mbaron në qoshin ku bashkohen dy lumenjtë Venetika e Vistrica me një gjatësi prej 342 km. Kjo vijë lindore fut përbrenda krejt viset e humbura mbas luftës Ballkanike (1912), të cilat përbëhen prej këtyre kryeqendrave dhe krahinave: Gjakovë, Prizren, Kaçanik, Vranie, Gostivar, Tetovë, Shkup, Kumanovë, Preshevë, Dibër, Kërçovë, Strugë, Ohër, Krushevë, Përlep, Resnie, Manastir, Follorinë, Kostur, Naselicë e Grebenë.

Kufiri jug - lindor

Kjo vijë fillon nga pika ku bashkohet lumi Bistricë me Venetikon e mbaron në grykën e lumit Artë me një gjatësi gati 180 km.
Kufiri jugor
Përmbledh brigjet detare të gjirit të Artës. Këto brigje janë shume të përthyeme e kanë një gjatësi prej mëse 93 km dhe duke filluar nga goja e lumit Artë mbërrijnë tek qyteti i Prevezës.
Brenda këtyre kufijve ndodhet Shqipëria, e cila shtrihet në jug - perëndim të siujdhesës Ballkanike, mbi brigjet detare të Adriatikut dhe të detit Jon, nga jugu në veri ndërmjet skepave Skepi i Zi në lindje të Vrajës gjatësi lindore nga Ferro (10). Me luftërat Ballkanike dhe Konferencën e Londres më 1913 plotësuan ëndërrat e shteteve fqinje, Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi dhe u vendos kufiri i sotëm që përmbledh më pak se gjysmën e Shqipërisë së vërtetë (11).
Shqipëria etnike para ardhjes së turqve në Ballkan zinte një sipërfaqe prej rreth 110000 km2 (12). Në periudhën e pamvarësimit të shteteve të Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë, Turqia u ‘’fali’’ këtyre shteteve rreth 5000 km2 të tokës Shqiptare (13). Pas luftës se vitit 1876 - 1877 me Rusinë, Turqia dhuroi në interes të popujve ortodoksë të Ballkanit rreth 25500 km2 të tokave Shqiptare (14).
Në fund të shekullit XIX dheu i Shqipërisë etnike do të tkurrej në 80000 km2 me 2.5 milion banorë (15), ndërsa Konferenca e Paqës që u mbajt në Versaje më 1919 - 1920 do të pranonte se dherat shqiptare në vitet 1912-1913 zinin një sipërfaqe prej 90270 km2 me rreth 3 milion banorë (16). Përkundër këtyre pohimeve kjo Konferencë lejoji vendimet e Traktatit Paqësor të Londrës (1913) duke shkëputur nga trungu etnik shqiptar rreth 80000 km2 që iu shpërndau shteteve fqinje, kështu që Shqipërisë i mbetën vetëm rreth 28700 km2 (17). Ndërsa sipas Vjetarit Shteteror Statistikor të Shqipërisë sipërfaqja në km2 e shtetit shqiptar është 28748 km2 (18).
Sipas dokumenteve historike të botuara qysh herët Ilirinë e Jugut grekërit e quanin Epir, ashtu siç e shihnin nga ishujt (20, 21). Është njëlloj, vazhdojnë studjuesit, si peshkatarët e ishujve Bohama ta quanin Floridën ‘’Kontinent’’. Emër që s’ka asgjë të përbashkët me kombësinë e popujve që jetojnë aty. Në pjesën që i kushtohet Greqisë, Straboni nuk e përmend Epirin kurse Ilirinë dhe Maqedoninë i trajton së bashku. “Pas epirotëve dhe ilirëve, thotë ai, vinë fiset greke” (22, 23). Sipas veprës Iliada, këto fise ‘’barbare’’ jo helene nuk bënin pjesë në Lidhjen kundër Trojës (24). Maqedonia dhe Epiri kishin një gjuhë të përbashkët jashtëhelene, thotë Straboni dhe Plutarku (25). “Epirotët e maqedonët, përforcon studjuesi gjerman Hahni (26), qenë fise të afërta me njëri-tjetrin ose me prejardhje të përbashkët”. Skënderbeu thoshte: ’’Nëse kronikat nuk gënjejnë, ne quhemi epirotas’’ ndërkohë që Barleti e quante Skenderbeun ’’Princ i epirotëve’’ (27). Ndërsa Pirroja quhej “Shqiponja’’ (28).
‘’Në Epir gjatë lashtësisë banonin vetëm popujt jogrekë, shkruante Tumman, që flisnin gjuhën maqedone ose ç’ka është njësoj gjuhën ilire’’ (29). Aristoteli te vepra e tij “Politika” (30) i kushton vëmendje të veçante Kushtetutës së Epirit (31), si e ndryshme nga ajo helene. Skylaki (32) i lashtë duke përmendur Ambrakinë (33) thotë: ’’...prej këtej nis Helada’’ (34). Aristoteli shkruan për ishullin Diomeda (35) në detin Adriatik se: ’’...kur vinë këtu helenët...’’ dhe më poshtë: ’’....kur vinë barbarët që rrojnë aty afër...’’. Të gjithë autorët e hershëm grekë gjuhën e Epirit e quajnë pellazgjike, jo greke. Në asnjë dokument a historian s’përmenden përkthyes në bisedime mes popujsh “barbarë”. Pasi ata merreshin vesh pothuaj në të njëjtën gjuhë të tyre johelene. Rrënjët e fjalëve të vjetra të Epirit s’njiheshin nga grekërit, sepse qenë të kohës së pellazgëve më të lashtë me të cilët grekërit trazuan gjuhë e kulturë (36).
Në këtë rrjedhë historike studjuesi suedez Martin P. N. Nilson (37) thotë se: “Epiri nga çdo prirje del jogrek”. Perandori bizantin i shekullit X Luani i Mençur (38) thotë se: “Banorët e Epirit janë shqiptarë”. Studjuesi Lyber (39) shkruan se: “Ishulli i Korfuzit në zanafillë banohej nga ilirët”. Kronisti bizantin i shekullit XIV Mihal Dukasnantari (40) i Shtëpisë Perandorake tregon paanshëm se: “sunduesi i Janinës Thoma Preluboviqi, i mbiquajtur “shqiptar vrasës”, Janinën e pastronte nga shqiptarët në një mënyrë të tillë sa që dhëndrrit të vet shqiptar Gjin Bue Shpatës, i cili e rrethoi kërcënueshëm, i dërgonte me cinizëm si dhuratë shporta me sy të nxjerrë të shqiptarëve”! Megjithate, osmanët të kujdesshëm në regjistrime Janinën kur e pushtuan më 1431 e quajtën tokë shqiptare. Kështu ata shkruan Delvinë, Grebenë, etj. e jo Dhelvinon, Grevena, etj., pavarësisht se kishte ndodhur që në shekullin VI p.e.r. mbreti Tharip i Epirit në administratën e oborrit mbretëror kishte marrë me rrogë një athinas, i cili gjeti rastin dhe e hapi greqishten si një gjuhë të dytë (41).
Bajroni sapo arriti në Prevezë shkruan: “Shqipëri, lejomë të kthej sytë e mi mbi ty, o nënë e rreptë burrash të ashpër”. Më tej vazhdon: “O Shqipëri, ku lindi Iskenderi...”. Duke e nisur një letër më 31.10.1809 ai shënon: “Janinë - Shqipëri”. Më tej përshkruan arritjen e tij: “Së pari zbrita në Shqipëri, Epiri i qëmoçëm, ku ne hymë gjer afër malit të Tomorrit...udhëtuam mes Ilirisë e Kaonisë...”. Në poemën e tij për shqiptarët, Bajroni shkruan për një nga fiset e njohur: “E kush është më trim se sulioti zeshkan”; më tej: “Agimi lind, me të çohen brigjet e Shqipërisë së rreptë, shkëmbinjtë e Sulit” (42).
Dr. Holand në vitin 1812 - 1813 shënon në shënimet e tij: “Udhëtime në Ishujt Jonianë, Shqipëri’’. “Hyra në Epir në brendësi të Shqipërisë”, shkruan piktori i shquar Levis. Në vizatimet e veta piktori I. Leiç shënon mes të tjerash: “Janinë, kryeqytet i Shqipërisë; Qyteti dhe Kështjella e Paramithisë - Shqipëri; Varri i Ali Tepelenës – Janinë, Shqipëri; Kështjella e Pargës - Shqipëri; Lugina e Sulit – Shqipëri”, etj. Në ditarin e vet në Qefalon në Gusht 1823 Bajroni shkruan: “Suljotët qenë një kastë ushtarake e të krishterëve shqiptarë që rronin në male të larta, të cilat sundonin rrjedhën e lumit Akeron”. Për njerëz të tillë Bajroni vazhdon: “...ka diçka të trashëguar nga lashtësia, diçka epike nga koha e Pirros” (43).
Në librin “Udhëzues për udhëtarët në Greqi” (44) thuhet se: “Shqipëri sot quhet tërë Epiri i lashtë si dhe provincat jugore të Ilirisë së hershme që arrijnë deri në gjirin Rizonik ose grykat e Kotorrit”. Marksi shkruan: “Duke zotëruar Durrësin dhe bregdetin shqiptar nga Tivari te Arta ... ai popull flet në gjuhën e lashtë ilire që bënë pjesë në familjen e madhe të gjuhëve indoevropiane” (45). Koloneli Lik (46) shënon se: “Shqipëria zë tërë vijën e bregdetit në lindje të Jonit dhe Adriatikut, e përfshirë në paralelet 39 – 43”. Duke qenë në Epir, ai shkruan se: “...aty rregulloheshin punët në atë mënyrë që qe e përgjithshme në Shqipëri”. Në zgjatje të Epirit më në Veri, Liku shkruan se: “Asgjë nuk mund të jetë më tërheqëse e më piktoreske se pamja e Luginës së Gjirokastrës ... katundet e shumta tregojnë se ajo është një nga rajonet më të lulëzuara të Shqipërisë”.
Dijetari Spencer (47) bën një gjykim përgjithësues: “Mund të ndryshojnë emrat e një sërë rajonesh e t’i përfshijnë ato në provinca të tjera, por hartën natyrore të Shqipërisë s’ka dorë njeriu ta fshijë ndërkohë që banorët krishterë a myslimanë shquhen nga të njëjtat tipare, zakone, doke dhe prej të njëjtës gjuhë”. Dr. Holland gjatësinë e Shqipërisë e përcakton 250 milje; Lik e jep 30 milje në skajin jugor dhe 100 milje në pjesët e tjera, ndërsa kufijtë në bregdet i jep gjer në Prevezë dhe Sulin e quan rajonin e skajshëm të Shqipërisë. Ai plotëson më saktë duke thënë se: “Shqipëria nis me një rrip toke të ngushtë nga malet e Sulit në Vai të gjirit të Artës, duke u zgjeruar me një gjerësi që është vështirë të përcaktohet”; dhe vazhdon më tej: “Gjiri i Artës mund të quhet dalje kryesore për pjesën jugore të Shqipërisë” (48).
Shoku i shquar i Bajronit, Hobhauz, thotë se: “Kufijt e Shqipërisë mbarojnë në jug në gjirin e Lepentos, ose sipas disave në gjirin e Artës ... E tërë zona duke përfshirë dhe Akarnaninë mund të quhet pa gabuar Shqipëri”(49). Kur vizitoi fshatin Qestorat të Gjirokastrës, ai tha për shtëpitë e tyre: “...krejt ndryshe nga ç’kishim parë në Shqipërinë e sotme”. Të njëjtën gjë por nga një drejtim tjetër e përcakton ushtari anglez Paton: “Prej Novipazarit 10 orë larg tokës së Malit të Zi ... fillon shqipja e cila që këtej shtrihet për në jug drejt Epirit” (50).
Dijetari Erkhart (51) Janinën e quan: “Kryeqytet i fiseve came”. Hjuz (52) duke e përcaktuar Janinën në Shqipëri shton se kësaj të fundit “mund t’i shtohet Arta e Lura”. Më tej Konicën e përshkruan si: “...një prej maleve më të mira të qytetit Shqiptar ... ka 5000 banorë me dy të tretat myslymanë, 600 shtëpi Shqiptare, 200 greke”. Pastaj flet për peshkopatën e Gjirokastrës Drinopollis (Dropulli i sotëm) me shkurtimin e emrit Fusha e Drinit (53). Para meje, shkruan Erkharti, kur doli përballë limaneve të Artës “shtrihet toka e Pirros, e Skënderbeut dhe e Ali Pashë Tepelenës”. Gjithashtu, gjatë vizitës së tij, studjuesi Doduell (54) shkruan se: “Gjiu i Ambrakisë ndan Epirin nga Akarnania dhe në anën jugore të tij është fillimi i Greqisë“. Regjistrimet osmane kanë qenë mbajtur tepër saktësisht, pasi lidheshin me interesat ekonomike e administrative të tyre me rastin e krijimit të nahijeve. Epirit i shënojnë 617 mijë vetë, nga ku rreth 120 mijë grekë dhe 33 mijë vllehë dhe të tjerët i vë shqiptarë; pra, vetëm një e pesta grekë. Statistikat e Sanxhakut të Gjirokastrës në mesin e shekullit XIX shënojnë 148759 banorë; nga këta 68915 myslymanë, 60872 krishterë, 18972 grekë, asnjë vlleh (55). Çamëria kishte 212 fshatra të krishterë dhe 80 myslimanë. Statistikat më pas shënojnë se më 1913 në Çamëri 96% flasin shqip, ndërsa më 1940 bie në 80% (56).
Pukëvili i njohur si filohelen shkruan (57): “Habitem shumë dhe nuk mund të kuptoj si ka ndodhur që në Çamëri dëgjohet vetëm gjuha shqipe, sikur shqiptarët të jenë këtu vendës e jo grekërit”. Napoleoni e quajti pashallëkun e Janinës (58): “...një shtet i qëndrueshëm me popullsi e zakone të të gjithë shqiptarëve”. Për këtë hapësirë shqiptare i apelohet Papës së Romës për të ndihmuar Epirin, kur i shkruhet nga Shqipëria “për një pjesë të vendit ... nga Gjiri i Artës në portin e Vlorës, përfshi Manastirin në kufi të Maqedonisë e Mecovën në shpatet e Pindit”. Në botimet e Pukëvilit (59) lexojmë: “...me numrin e tyre të madh, me guximin, zellin e veprimtarinë e tyre, shqiptarët do ia ndërronin një ditë faqen Greqisë”. Studjuesja e shquar rumune me origjinë shqiptare Dora D’Istria (60), thotë për shqiptarët në Greqi: “Vetmohimi e flija e tyre qenë ndihma më e madhe në kryengritjen greke për çlirim.. Mbi shkëmbinjtë e mbi zellin e Pargës gjenden ende tepricat e një populli që dha jetën e vet për Pavarësinë e Greqisë. Atje ndodhen edhe gjurmët e gjakut të martirëve”.
Bashkëkohësi i Ali Pashës, rusi i pranishëm E. Golubinski (61), thotë për të: ’’Atdheu i tij qyteti i Artës, nuk gjendet në Perandorinë e Konstandinopojës...por në një principatë të lire shqiptare. Ai qe pushtuar nga turqit më 24.03.1449’’. Këto thënie pohojnë atë që Ali Pashe Tepelena i tha lirshëm Bessierit francez: ’’Unë e quaj shtëpinë time Butrintin, Pargën, Prevezën dhe Vonicën’’. Çamëri quhet qarku i Shqipërisë që përfshinë krahinat e Paramithisë, Filatit, Pargës, Margëlliqit, Gumenicës, etj. Topografikisht, etnografikisht, folklorikisht, Çamëria përbënë një krahinë jo të veçantë të Shqipërisë’’ (62). Po kështu thuhet edhe më vonë: ’’Çamëria është pjesa më jugore e Shqipërisë dhe jep të dhëna për numrin e popullsisë në myslimanë e ortodoksë’’. (63)
Historiani grek Sathos (64) shkruan se: ’’...në Mesjetë Thesprotia përmendet si krahinë e banuar kryesisht prej shqiptarëve’’. Një përcaktim të tillë e jep edhe Enciklopedia italiane (65): ’’Thesprotia është emri grek i Çamërisë’’. Edhe në Konferencën e Loussanos në janar 1913-të përfaqësuesi i shtetit grek M. Cacllamanos (66) në debatet e nxehta për Shqipërinë u shpreh: ’’...shqiptarët banojnë në një krahinë plotësisht të caktuar në Epir’’. Ç’ndodhi me tërë këta shqiptarë në Epirin e tyre?! “Tretja” nga çkombëtarizimi prej Patriarkanës dhe megalidesë motivoi parashikimin e diplomatit grek Stefano Skuludhis (67), shprehur me letër Ministrit grek të Punëve të Jashtme më 18.02.1877, ku thuhet: ’’...shqiptarët pa gjuhë të lëvruar, pa arsim të zhvilluar, pa fe të përcaktuar, nuk do t’i ruajnë dot për një kohë të gjatë kombësinë e tyre, po do të asimilohen gradualisht prej grekërve të Epirit’’.
“O GAR THANATOS SOU ZOI MOU ! Thonë grekërit, që në gjuhën shqipe don të thotë: ’’ VDEKJA JOTE, RRITJA IME !’’. Fatkeqësi dhe fyerje për shqiptarët dhe Shqipërinë, për sakrificat që bëri për fqinjët e jugut. Më vonë ndodhi ajo që e thoshte Noli i madh: ’’Ata që u çliruan me gjakun e mundimet tona janë armiqtë më të këqinjtë tanë’’(68).
Pas revolucionit francez (69), filloi një epokë e re. Me likuidimin e copëtimit feudal lindën tërësitë kombëtare. Një ndër shtetet që lindën pas kësaj periudhe është Greqia (1831), e cila u garantoi shtetasve të saj liritë civile, politike në masë të barabartë. Klauzola të tilla u përcaktuan me Traktatin e Londrës më 1829 (70), të Parisit 1856 (71), të Berlinit 1878 (72), që janë quajtur traktate ‘’Minoritare’’. Deri më 1914 ishin bërë jo më pak se 30 traktate të tilla ndërkombëtare. Siç u tha edhe më lart Pukëvili (73) shkruan: ’’Çamët jetojnë në jug të lumit Kalama. Distrikti i tyre shkon deri në Janinë. Vendbanimet e tyre kryesore janë: Suli, Paramithia, Luarati, Margariti, Parga dhe Agjia’’. Çamëria, pra, është një zonë e banuar nga popullsia autoktone shqiptare. Ajo e cila e përbënte pjesën kryesore të pakicës kombëtare shqiptare në Greqi, në një sipërfaqe me 1950 km2, u çlirua nga pushtimi turk më 1912, në të njëjtën kohë si e gjithë Shqipëria.
Kongresi i Berlinit (1878), Konferenca e Londres (1913) e më pas Koferenca e Firencës (74) që përcaktuan kufijtë e pjesës jugore dhe juglindore të Shqipërisë vendosën që kjo trevë shqiptare të kalonte nën sundimin grek. Ajo përfshinte 189 qytete dhe fshatra me një popullsi sipas regjistrimit turk të vitit 1908 mbi 72.000 banorë. Pas caktimit të kufirit shqiptaro – grek nga Protokolli Firencës (75), Fuqitë e Mëdha i kërkuan Greqisë të tërhiqte trupat e pushtimit brenda një muaji nga Shqipëria e Jugut. Por personalitetet politike reaksionare greke me E. Venizellosin(76), i njohur si antishqiptar i tërbuar, penguan tërheqjen e forcave greke dhe manipuluan organizatën ‘’Autonomiste të Vorio - Epirit’’ (77), e cila me një terror të egër vërsulej kundër shqiptarëve që kërkonin bashkimin e atdheut të tyre.
Më 02.03.1914, ministri i Greqisë J. K. Zografos bëri luftë për aneksimin e Shqipërisë së Jugut. Ai u bë edhe kryeministër i të ashtuquajturit ‘’Vorio - Epir’’ me qendër në Gjirokastër. Por kjo ‘’zonë e Autonomisë së Vorio - Epirit’’ nuk e pati jetën e gjatë se iu kundërvunë forcat e qeverisë së Vlorës. Rezistenca e popullit të kësaj zone të udhëhequra nga luftëtarët Muharrem Rushiti, Alush Taka, etj. (78) i shpartalluan forcat greke. Në vitet e mëvonshme 1923 - 1924 u ndoq politika e gjenocidit, dëbimit të popullsisë shqiptare me anë të kombinimit të detyrueshëm me popullsinë greke. Po ashtu u organizuan çeta të cilat bënin terror të paparë, u bënë shpronësimet arbitrare, u vunë sanksionet në ekonomi e bashkë me to inkurajuan e nxitën edhe përçarjen fetare midis shqiptarëve. Para këtyre veprimeve çnjerëzore që përbëjnë krime të rënda qëndrojnë deklaratat demagogjike të Greqisë për gjoja kujdesin dhe interesimin që ajo tregon për pakicat kombëtare që jetojnë në territorin e saj. Per shembull në Traktatin e Konstantinopojës 1881 (79), pasi mori provincën e Thesalisë dhe një pjesë të Epirit, u zotua se do të mbrojë pakicat kombëtare. Artikulli i tretë i traktatit thotë: “Jeta, pasuria, nderi, feja dhe veprimtaria e këtyre zonave të dhëna Greqisë dhe që do të mbeten nën administratën greke duhet të respektohen me kujdes. Ata do të gëzojnë të njëjtat të drejta politike dhe qytetare si dhe shtetasit grekë’’.(80)
Në përfundim të Luftës së Parë Botërore Greqia nënshkruan në Servë (81) më 10.08.1920 Traktatin për mbrojtjen e të drejtave të gjuhës e të fesë të minoriteteve. Pas dështimit të fushatës ushtarake greke në Azinë e Vogël, Greqia u detyrua të nënshkruaj më 30.01.1923 në Lozanë një Konventë (82) për shkëmbimin e detyrueshëm të shtetasve turq me origjinë greke që jetojnë në Azinë e Vogël me shtetasit grekë të kombësisë turke që jetojnë në Thrakinë lindore. Për të mbikqyrur shkëmbimin sipas konventës u caktua një komision të përbërë nga katër anëtarë turq, katër anëtarë grekë dhe tre anëtar të zgjedhur nga Këshilli i Lidhjes së Kombeve midis shtetasve që nuk kishin marrë pjesë në Luftën e Parë Botërore. Këta u emruan më 17 shtator 1923: një danez, një spanjoll dhe një suedez. Ndërkaq qeveria greke vazhdoi fushatën e saj të shpifjeve kundër Shqipërisë edhe pse kishte deklaruar se nuk do të përfshinte shqiptarët e Çamërisë në shkëmbimin e popullsisë turke. Sigurime të tilla ishin dhënë edhe nga përfaqësuesi i Greqisë në Tiranë. Por për pabesinë dhe mungesë korrektsie grekërit përmenden që nga kohërat e vjetra. Aleksandri i Madh për këto veprime i përmend disa herë. Kështu dhe pasardhësit e tyre nuk e mbajnë fjalën, ndryshe firmosin e garantojnë dhe ndryshe veprojnë. Kështu që mijëra çamë u dëbuan nga vatra e tyre dhe u dërguan me forcë në Turqi duke i paraqitur si pjestarë të kombësisë turke (83).
Shumë herë shqiptarët e Çamërisë gjatë kësaj periudhe i janë drejtuar Lidhjes së Kombeve me protesta dhe telegrame ku kane kërkuar prej saj mbrojtjen e të drejtave të tyre të shkelura nga qeveria greke. Në këtë kohë qeveria shqiptare e F. S. Nolit ndërhyn pranë Këshillit të Lidhjes së Kombeve me një letër më 11 Gusht 1924 ku i shkruan ndër të tjerash: ’’...Është deklaruar gjithashtu se çdo anëtar i Lidhjes së Kombeve ka të drejtë duke u nisur nga ndjenja e dashurisë të tërheqë vëmendjen e asamblesë ose këshillit mbi çdo rrethanë që cenon marrëdhënjet ndërkombëtare dhe që si pasojë rrezikon të turbulloje paqen ose mirëkuptimin midis kombeve...’’(84). Qeveria shqiptare i kërkonte Këshillit të Lidhjes së Kombeve që qeveria greke të përmbushë me besnikëri zotimin që kishte marrë në Konferencën e Lozanës që mos t’i trajtonte shqiptarët si turq. Si rezultat i telegrameve dhe protestave të vazhdueshme që i vinin Këshillit të Lidhjes së Kombeve nga krerët çamë dhe qeveria shqiptare, në muajin dhjetor 1925 Këshilli ftoi anëtarët asnjanës të Komisionit të mbikqyrte shkëmbimin e popullsisë greke dhe turke që të bëheshin garant përpara Lidhjes së Kombeve për mbrojtjen e pakicave kombëtare shqiptare. Më 15.03.1926, Këshilli i Lidhjes së Kombeve pohoi çështjet e ngritura nga delegati shqiptar më 04.12.1925.(85)
Përfaqësuesit grek në Këshillin e Lidhjes së Kombeve iu tërhiqet vërejtja dhe pranoi për suprimimin e nënkomisionit të Epirit dhe ndaloi dërgimin e 800 personave të popullsisë çame nga fshatrat Kardhiç dhe Dhragomi që ishin përgaditur për t’u shpërngulur me forcë. Kjo ishte një fitore e pjesëshme për ndalimin e mëtejshëm të shpërnguljes së popullatës çame. Por nuk arriti asgjë për riatdhesimin e afro 33000 shqiptarëve çamë që u shpërngulën me forcë për në Anadoll. Kalojnë dy vite e gjysëm nga koha kur qeveria Shqiptare duke parë se deklarata e qeverisë greke nuk po zbatohej, përsëriti kërkesën e saj më 09.05.1928. Kjo kërkesë u shqyrtua në sesionin e 50 të Këshillit të Lidhjes së Kombeve më 05.06.1928. Në këtë sesion delegati shqiptar u përqëndrua në këto kërkesa:
1- Qeveria greke nuk ka bërë asnjë deklaratë punimi publike,kështu që departamentet e ndryshme nuk dijnë që shqiptarët janë të shkëmbyeshëm dhe në këtë mënyrë kundër tyre vazhdojnë të merren masa shtrënguese.

2- Kthimi i pasurive të marra popullsisë çame në favor të refugjatëve grekë të ardhur nga Azia e Vogël.

3- Pjesëmarrja e popullsisë came në zgjedhje si edhe qytetarët grekë. Sipas numrit popullsisë çame i takonin dy përfaqësues ndërkohë që nuk kishte asnjë.

4- Ndalimi i shpronësimit në kundërshtim me ligjet, që i bënte fshatarët shqiptarë pa tokë dhe pa kullotë.

5- Ngritjen e shkollave në gjuhën shqipe.

6- Lirimin nga disa taksa të tepërta, etj.’’.(86)
Le të shikojmë dhe të krahasojmë arsimin në të dy anët e kufirit jugor se si i kanë zbatuar aktet ndërkombëtare. Këshilli i Lidhjes së Kombeve i mbledhur më 08 Gusht 1928, pasi diskutoi për problemin e pasurisë së shqiptarëve në Greqi dhe arsimin e tyre, vendosi që problemi të zgjidhet me bisedime dypalëshe, sipas akteve ndërkombëtare. Në këtë kohë, sipas dëshmive të komisionit hetimor, minoriteti grek në Shqipëri kishte shkollat me mësuesit e vet, me mësimdhënie në gjuhën amtare. Në të njëjtën kohë në Greqi ku pakica kombëtare shqiptare, dy herë më të mëdha se pakica greke në Shqipëri, nuk kishte as edhe një shkollë të vetme në gjuhën shqipe. Fan Noli në cilësinë e tij si kryetar i delegacionit shqiptar në Lidhjen e Kombeve deklaroi para asamblesë më 1924: “Çamëria, tërësisht shqiptare e aneksueme Greqisë më 1913 nuk ka të drejtë të ketë një shkollë të vetme, në një kohë që minoriteti i vogël grek në Shqipëri ka shumë shkolla greke...’’.(87)
Edhe vet Venizellosi (88) në vitin 1924 përpara Lidhjes së Kombeve deklaron se në zonën e Epirit që përmblidhte edhe Çamërinë nuk kishte asnjë shkollë për pakicat kombëtare shqiptare. Ky përfaqësues i

Greqisë, megjithëse dha premtime përpara Asamblesë, asnjë ndryshim nuk e bëri. Në vitin 1933 doli Kushtetuta e Re e shtetit Shqiptar që ndalonte funksionimin e shkollave private në Shqipëri. Kështu u ndryshua Neni 5 - të i deklaratës shqiptare të 2 tetorit 1912. Si pasojë e zbatimit të këtyre dispozitave u mbyllën 48 shkolla private të llojeve të ndryshme si dhe 19 shkolla të huaja private. Këto shkolla ndaheshin: “21 Shkolla Laike, 14 Shkolla Moslemane, 7 Shkolla Katolike, 6 Shkolla Ortodokse’’.(89) Për mbylljen e 6 shkollave private ortodokse qarqet shoviniste greke të tërbuara se u prekën të drejtat e pakicës greke bënë ankesë në Këshillin e Lidhjes së Kombeve.
Delegati shqiptar në seancën e 14 - të, më 18 janar 1935, deklaroi: ’’Shtetasit shqiptar që u përkasin pakicave të racës, fesë apo të gjuhës, do të gëzojnë të njëjtin trajtim si dhe të njëjtat garanci në të drejtë dhe në fakt si edhe shtetasit e tërë shqiptarë. Arsimi dhe edukimi i shtetasve shqiptarë i rezervohet shtetit. Arsimi fillor do të jetë i detyrueshëm dhe do të jepet falas,...’’(90). Pas shume debatesh në përfundim Dhoma Parlamentare e Drejtorisë Ndërkombëtare vendosi për ndalimin e shkollave private në Shqipëri më 15 prill 1935.Vlen të theksohet se qarqet shoviniste greke bënë një zhurmë të madhe për mbylljen e 6 - të shkollave ortodokse dhe heqjen e dy mësuesve. Në këshillin e Lidhjes së Kombeve u paraqitën statistikat e kohës të cilat tregojnë se: ’’...popullsisë shqiptare i takonte të shkojë në shkollë 4.8%, ndërsa për pakicën greke në Shqipëri, në atë kohë shkonin në 9.9%, kurse pakica kombëtare shqiptare në Greqi nuk kishte asnjë shkollë. Kurse në Greqi në vitin 1930 vetëm 75% të fëmijëve ndiqnin shkollën me minoritetin grek në Shqipëri, me financat e shtetit e ndiqnin 79.3%. (91)
Më 1938 prefekti grek në Çamëri Andonaqas e ndaloi zyrtarisht përdorimin e gjuhës shqipe në Çamëri (92). Të gjitha këto plane shfarosëse përgaditën tragjedinë e madhe, tragjedinë më të madhe për çamët në vitet 1944 - ’45, ku shovinistët grekë vranë me mijëra çamë dhe shpërngulën me dhunë popullsinë shqiptare të besimit mysliman nga trojet e veta autoktone (93). Duke u munduar që të lihen mbrapa (në harresë) tragjeditë e trojeve dhe popullsisë çame, ’’Omonia’’ vazhdon komedinë e vet përpara me pretendime të reja; siç duket zbaton thënien e ministrit grek Samaras në ‘’Neo Thesprotia’’ se: ’’...minoriteti në Shqipëri është shtylla jonë ku ne do të mbështetemi atje për të ardhmen’’. Më qartë s’ka se si thuhet. Nëse marrin argument integrimi faktin se në Shqipëri ka pasur koloni helene, atëherë bukur e thote një thënje Abdyl Frashëri (94): “...se grekërit duhet të kërkojnë edhe Italinë Jugore, Azinë e Vogël, Rumaninë dhe Marsejën e Francës!!!’’.
Në qoftëse ata vazhdojnë të ngrehin pretendimet e njohura dhe të vjetra territoriale ndaj Epirit, atëherë, siç thoshte Jani Vreto: ’’Do të dridhen varret e etërve, vëllezërve shqiptarë, që ranë për lirinë e grekërve dhe që kanë kontribuar jo më pakë se grekërit në themelimin e Mbretërisë greke (95). Greqia e sotme nuk mund të quhet shtet demokratik. Ajo është antidemokratike,e mund ta quajmë me plot meritë një shtet mesjetar. Shteti grek jo vetëm që nuk i njeh të drejtat e çamëve, por as nuk i lejon të vizitojnë trojet e tyre ku i kan varret e të parëve. Nuk ka asnjë ligj në botë që të përvetësojë me dhunë tokën, shtëpinë dhe pasurin e tjetrit. Grekërit me dekada i shfrytëzojnë pasurit e çamëve!. Po djemve dhe vajzave shqiptare, që të detyruar për bukën e gojës shkojnë me koka të ulura për të punuar,pse u ndërrohen emrat, kombësia dhe u varin kryq të zinjë ortodoks që qafë?! Pse i keqtrajtojnë si skllevër?. Vlen t’iu bëhet kjo pyetje edhe përfaqësuesve të Evropës, SHBA, Japonisë, etj. të cilët morën pjese në ceremoninë e 2500 vjetorit të demokracisë greke më 04 tetor 1991, përse nuk pyetët a ka sot demokraci Greqia?!.


__________________
1. ”Correspondence de Lord Byron”, Paris, 1825
2. Z. Mirdita, ”Mitet dhe mitologjia në antikë”, Rilindja Prishtinë 1988, fq. 147
3. ”The memoirs of Ismail Kemal Bey”, London, 1920
4. Dr. Ali Hadri, ”Historia e popullit shqiptar”, (për shkolla fillore), Prishtinë 1966, fq. 82
5. Po aty.
6. Po aty.
7. Sami Frashëri, ”Dheshkronja”, Bukuresht, 1886
8. L. Uelavitch,”L’Albania”, Paris, 1902
9. T. Selenica,”Shqipëria në vitet 1927”, ”Nezioni geografiche sul Albania”, Roma, 1902, fq.5
10. ”Kosova” (OSHAPK.), Tiranë nr. 20, 8 dhjetor 1991, fq.1
11. Dr. Muhamet Pirraku, ”Ripushtimi jugosllav i kosovës”,fq.7
12. Dr. Muhamet Pirraku, ”Kultura kombëtare Shqiptare deri në Lidhjen e Prizrenit”, Prishtinë 1979, fq.11-20,
13. ”Dielli”, nr.21/27, 1979
14. Mr. Kolë Krasniçi,”Roli i fesë në ruajtjen e identitetit dhe të harmonisë kombëtare te shqiptarët”,Vjenë 1996, fq. 56-58
15. Ahmet Hamiti, ”Çështja shqiptare”, Koha, nr.14/1991, fq. 26
16.. Liman Rushiti, ”Stradanja albanskog Naroda na Kosovu “1912-1918, Zagreb 1991, fq. 24
17. Dr. Muhamet Pirraku, ”Kultura kombëtare Shqiptare deri në Lidhjen e Prizrenit”, Prishtinë 1979, fq.6
18. Vjetari Statistikor i Shqipërisë,1991, fq.12
19. Konferenca e Ambasadorëve (1912-1913), shih FESH, fq. 503
20. Po aty, fq. 812
21. Hansjërg Frëmmer, ”Die Illyrer”, Karlsruhe, 1988
22. HPSH, pjesa parë, fq. 46
23. Straboni ,VII-5
24. Homeri, ”Iliada”
25. Lufta e Trojës, shih “Fjalor i mitologjisë”, fq.150
26. Po aty.
27. J. G. Fon Han, ”Albanesische Studien”, Wien, 1854
28. M. Barleti, ”Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut”, Rilindja, Prishtinë, 1982.
29. Neoptolemi (Pirroja), shih. ”Fjalor mitologjik”, fq. 173
30. Johan Erik Tunman (1746-1778), ”Untersuchungen uber die Geschichte oestlichen europaeischen Voelker”.
31. Aristoteli, ”Politika”, Rilindja, Prishtinë, 1978
32. Po aty.
33. Po aty.
34. Po aty.
35. Po aty.
36. Po aty.
37. Agim Shehu, ”Kombi”, nr. 8,9,10, fq.. 4

38. Martin P. N. Nilson,”Studien z.Geschichte d’alten Epiros”, Lun, 1909
39. Po aty.
40. Lyber, ”Fjalori i Antikiteteve klasike”.
41. Po aty.
42. A. Shehu, Po aty.
43. Bajroni, Po aty.
44. A. Shehu, Po aty.
45. ”Manual për udhëtar në Greqi”.
46. A. Shehu, Po aty.
47. Uilliam Martin Lik, ”Travels in Northern Greece”, 1835
48. A. Shehu, Po aty.
49. A. Shehu, Po aty.
50. A. Shehu, Po aty.
51. A. Shehu, Po aty.
52. A. Shehu, Po aty.
53. A. Shehu, Po aty.
54. A. Shehu, Po aty.
55. A. Shehu, Po aty.
56. A. H. Stamboll, Po aty.
57. F. C. H. Pukëvil (1770-1838), ”Voyage de la Greece”, Paris, 1820 dhe Histoire de la regeneration de la Greece.
58. Napoleon, ”Kujtime”, Bruksel, 1834
59. Pukëvil, Po aty.
60. A. Shehu, Po aty.
61. A. Shehu, Po aty.
62. ”Enciklopedia e Madhe Elenike”, v. 223.
63. ”Enciklopedia greke”e vitit 1936
64. A. Shehu, Po aty.
65. ”Enciklopedia italiane” e vitit 1972
66. Arben Puto,”Pavarësia shqiptare dhe diplomacia e fuqive të mëdha”,1912-1914
67. Stevano Skuludhis, (Ministër i Punëve të Jashtme të Greqisë), ”Letër”, 18.02.1877
68. A. Shehu, Po aty.
69. Rasim Bedo,”Çamëria”,nr.19 (38), fq.3 , Dhjetor 1992
70. R. Bedo, Po aty.
71. R. Bedo, Po aty.
72. R. Bedo, Po aty.
73. Pukëvili, ”Reise durch grecheuland”, Hamburg 1824
74. HPSH, pjesa e dytë, fq. 401
75.. Po aty.
76. Po aty.
77. Po aty.
78. R. Bedo, Po aty.
79. Po aty.
80. Po aty.
81. Po aty.
82. Po aty.
83. Po aty.
84. R. Bedo, Po aty.
85. Dhimitru, ”Das Mindercheitenrech in Grechenland”, Hamburg, 1935
86. Zeitschrift fur geschischtwissenschaft, nr. 1976
87. Gazeta “Bashkimi”, 1924
88. Po aty.
89. Gazeta “Besa”, 1935
90. Po aty.
91. Po aty.
92. Gazeta “Zëri i Çamërisë”, 1945-1946
93. Po aty.
94. Abdyl Frashëri, Gazeta,”Moniteur Universal”, Paris, Maj 1879
95. D. Shehu, Gazeta “Çamëria”, nr.1(20), Janar 1992, fq.7-8

 

 

M-r Fejzulla ABDULLAI

 

NDRYSHIMET POLITIKE-GJEOGRAFIKE NË BOTË

SI FAKTOR PËR PARAQITJEN E TENSIONEVE DHE KONFLIKTEVE TË ARMATOSURA

 

                    Nëse zhvillimi evolutiv i shoqërisë njerëzore shihet në një retrospektivë historike, do mund të konstatohet se e tërë periudha e kaluar asnjëherë nuk ka qenë e qetë, edhe pse njeriu për çdo herë ka synuar që të jetojë në paqë dhe të mos ketë konflikete të cilët do ta pengonin zhvillimin e mëtutjeshëm të tij. Të dhënat historike tregojnë se tensione ose konflikte për qëllime të ndryshme janë paraqityr qysh në formacionet e para shoqërore-historike dhe gjer në kohrat e sotme. Ndërkaq, qëllimi i këtij punimi nuk është që të bëhet një vështrim historik i konflikteve, por, duke u bazuar në faktet historike të më vonshme dhe ndryshimeve politike-gjeografike që po ndodhin sot në rruzullin tokësor, të jepen disa hollësira lidhur me tensionet dhe konfrontimet e ndryshme që u paraqitën në gjysmën e dytë, posaçërisht në dekadën e fundit të shekullit të kaluar dhe fillimin e këtij shekulli dhe të tregohet shtrirja gjeografike e tyre.

                    Sot gati në çdo hapsirë të meridianëve në globin tokësor, njerëzimi është i përfshirë me tensione të cilët në të shumtën e rasteve janë të përcjellur me konflikte të armatosura. Në fakt, këto kanë ardhur për çështje të pa zgjedhura teritoriale dhe pretenzioneve të disa vendeve për ekspanzion teritorial. Pastaj, çështjeve të pa zgjedhura ndërnacionale ku janë të inkorporuar edhe tensionet etnike-konfesionale etj.

                Sfida kryesore e njerëzimit gjatë shekullit të kaluar ka qenë që të pengohet paraqitja e një lufte me karakter botëror. Mirpo jemi dëshmitarë se gjatë këtij shekulli ndodhë dy luftëra me karakter botër. Vetëm në Gadishullin Ballkanik, në dekadën  e dytë të shekullit XX, u paraqitën tri luftëra: një luftë botërore e cila nisjen e pati në Ballkan dhe dy rajonale. Gjatë shekullit në fjalë, në dekadën e fundit u paraqitën shumë konflikte të cilët, edhe pse të karakterit rajonal, patën lënë pasojë të rënda në mirëqënien njerëzore.

                Është për të theksuar se gjatë këtij shekulli vetëm në dy luftërat botërore jetën e humbën mbi 100 miljonë njerës. Po ashtu, me rëndësi është të nënvizohet, se në këtë shekull paraqitet arma bërthamore. Me këtë u rrit mundësia për shkatërrimin e më shumë vendeve ose tërë civilizimit në botë. Zhvillimi  i shpejtë i armatimit bërthamor në botë, i përcjellë edhe me përsosjen e mëtutjeshëm të armëve konvencionale, solli momentin kritik të pyetjes: “Të ekzistojë njerëzimi apo të mos ekzistojë”?  Në këtë pyetje patën ardhur shumë strategë dhe politikanë botërorë. Rreziku i paraqitjes së kësaj arme u ndije në vitet e 60 të këtij shekullu me krizën kubaneze në detin Karib. Për fat të mirë gjatë viteve të 80, përkatësisht me përmirësimin e marëdhënieve në mes superfuqive (ShBA-BRSS) situata politike-ushtarake në botë filloi disi të marrë kahje pozitive.

                                Fundi i shekullit XX, përkatësisht vitet e nëntëdhjeta, suallë ndryshime të mëdha politike-gjoegrafike në truallin e Evropës e më gjerë. Në këtë kohë me shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, raportet e partneritetit midis Rusisë dhe Amerikës filluan gradualisht të shndërohen në raporte miqësie. Në fakt, tani të dy palët premtuan se tensionet e më parshëm dhe rreziqet e konfrontimeve do t’i quajnë si të kaluara dhe do kalojnë në rrugën e bashkëpunimit. Rusia filloi t’i zvogëlojë investimet në armatim dhe me atë ta zvogëlojë armatën e vet. Premtime bëri edhe Amerika se do ta zvogëlonte numrin në forcat e armatosura. Po ashtu edhe Aleanca veri-atlantike (NATO) tregoi zvogëlimin e personelit të inkuadruar në rradhët e veta. Kjo organizatë në vitin 1994 e pranoi programën “Partneritet për paqë”. Menjëherë vitin tjetër këtë programë e pranuan edhe 24 vende të tjera, përfshirë Finlandën e Suedinë. Këtu u përfshinë edhe republikat e ish Bashkimit Sovjetik, bashkë me Rusinë.

                Në këtë periudhë kohore të ngarkuar tepër me tensione dhe kërcënime, paraqiten tentime në zvogëlimin, pastaj edhe në ndalimin e prodhimit të armëve kimike. Në vitin 1992 u miratua Konventë ndërkombëtare për ndalimin e armëve kimike të cilën e nënshkruan 130 vende të botës. Është për t’u theksuar se Britania e Madhe prodhimin  e ksi lloj armësh për zhdukje masovike e pat ndërprerë qysh në vitet e 50, Franca në vitet e 70. Nga fuqitë e mëdha, Bashkimi Sovjetik prodhimin e ndërpreu në vitin 1987, kurse Amerika në vitin 1990. Po ashtu, në vitin 1996 u miratua ligji mbi ndalimin e prodhimit të armatimit bërthamor.

                Megjithatë edhe pse , siç shihet, janë bërë përpjekje për relaksimin e botës nga rreziqet e konfrontimeve të armatosura, përsëri lufta si formë për zgjedhjen e problemeve politike nuk u zhduk tërësisht. Mund të thuhet se proçesi i militarizimit akoma vazhdon. Kështu, për shembull,  në vitet e 90 të shekullit të kaluar në fushën luftarake qenë inkorporuar rreth 45 miljonë njerës, kurse objektet ushtarake patën përfshirë një spërfaqe prej rreth 500 mijë km².

                Sipas hapsirës gjeografike që përfshijnë, konfliketet e armatosura mund të jenë: rajonalë dhe lokalë. Shkaqet për paraqitjen e tyre, siç përmendëm më lart, mund të jenë të natyrës së ndryshme: çështjeve të pa zgjidhura kufitare në mes shteteve fqinj, pastaj lëvizjet separatiste, probleme të pa zgjithura ndërnacionale e konfesionale brenda në një shteti, çështje territoriale, ose aspiratave territoriale ndërmjet vendeve të ndryshëm etj.

Në vazhdim paraqitjen e ndryshimeve politike në gjeohapsirën botërore të përcjellura me tensione dhe konflikte do ta shpjegojmë sipas kontinenteve.

               

                Kontinenti i Evropës

               

Destabilizim serios Evropën e përfshiu në vitet e 90 të shekullit të kaluar. Në fakt, në këtë periudhë duhet të potencohet, se  në plan botëror erdhi në ndërrimin e superfuqive (Amerikës e Bashkimit Sovjetik) të cilat kanë qenë bartësit kryesorë të barazpeshës botërore. Në këtë kohë, me kolapsin e socializmit, shpërbëhet tërësisht Bashkimi Sovjetik, i cili nuk pati dot mundësi më vonë të ketë kontrollë ekonomike e politike në ish republikat e teritorit të vet. Me këtë Evropa fitoi edhe shtatë shtete të tjera të reja: Rusinë, Bellorusinë, Ukrainën, Molldavinë, Estoninë, Letoninë edhe Lituaninë. Ndryshimet e këtilla në pjesën evropjane të ish Bashkimit Sovjetik nuk suallë çregullime të cilët do mbaronin me konfliket të armatosura. Mirpo në pjesën  tjetër të Evropës shpërbërja e socializmit nuk pat mbarim të këtillë. Kjo shihet mirë në pjesën juglindore të kontinentit, përkatësisht në Gadishullin e Ballkanit.

Në këtë rajon gjer në fillim të viteve të 90 të shekullit të kaluar qenë pozicionuar katër shtete (në jug të Danumbit) dhe një pjesë e Turqisë evropjane. Mirpo, me shpërbërjen e Jugosllavisë socialiste në vitin 1991, prej 6 republikave, 4 shpallë pavarsinë e vet duke u krijuar shtete të pavarura. Pastaj u krijua Unioni i Serbisë me Malin e Zi, i cili pas disa viteve (2006) u shpërbë dhe që të dyja republikat u shpallë shtete më vete. Më 17 shkurt të  këtij viti (2008) edhe Kosova,  ish krahinë në kuadër të Serbisë, u shpall shtet i pa varur e sovran.

                Shpërbërja e Jugosllavisë moniste nuk qe fatlume për të gjitha republikat. Disa prej tyre u shkëputën me pak pengesa, kurse të tjerat u përfshinë në konflike shumë të ashpërta luftarake. Kush kundër kujt luftonte? Nismëtar i konflikteve të këtilla qe politika hegjemoniste dhe aspiratat serbe të pashterura për ekspanzion teritorial me qëllim për krijimin e një Serbie të madhe dhe etnikisht të pastërt. Gjatë shpërbërjes së shtetit, republika e parë që shpalli pavarsinë e vet qe Sllovenia (1991), prandaj edhe konflikti i parë filli aty, por për fat të mirë kjo luftë zgjatë rreth 10 ditë. Po në këtë vit, edhe Kroacia shpalli pavarsinë e vet. Mirpo, në këtë republikë (shtet), Serbia kishte interes më të madh teritorial dhe aty jetonte një numër i konsiderueshëm i popullatës serbe. Nga këto arsye aty lufta vazhdoi shumë më gjatë, prej vitit 1991-1995.  Sulmet në Kroaci, Serbia i bëri në caqe me rëndësi të posaçme strategjike, ashtu siç i shkonte asaj në interes. Në pjesën perëndimore, sulmet i bëri në bregdetin kroat, në rrethirën e Zarës, kurse në brendësi në rajonin e Vojna Kraina dhe në Sllavoni (Vukovar me rrethirë). Pastaj lufta agresive okupuese  vazhdoj edhe në bregdetin dalmatin, duke zhvilluar një luftë mjaft të ashpërt për okupimin e Dubrovnikut (këtë e shpalli “Republika e Dubrovnikut”, por pa sukses).

         Serbia edhe pse aty pësoj një disfatë të cilën nuk e priste, hyrë në një luftë tjetër mjaft të tmerrshme dhe po ashtu jofitimprurëse dhe jojustifikuese. Kjo qe lufta e Bosnjës, në mes myslimanëve dhe serbëve të bosnjës të përkrahur nga Serbia, e cila zgjati prej vitit 1992 gjer më 1995 me pasoja katastrofale, si në njerës dhe në anën materiale. Madje aty u paraqit edhe një konflikt tjetër i armatosur, në mes myslimanëve boshnjakë dhe kroatëve të Bosnjës. Në këtë republikë lufta ka qenë ndëretnike dhe konfesionale me qëllim që të bëhen spastrime etnike dhe konfesionale dhe pastaj të përfitohet sa më tëpër në teritor.

Konfliktet e armatosura nuk mbaruan me kaq. Në vitin 1997 u paraqit edhe një konflikt i armatosur tjetër, në terotirin e Kosovës. Kjo qe lufta shqiptaro-serbe për pavarsi. Kosovarët luftonin për shkëputje të plotë nga Serbia dhe të kriojnë shtetin e vet. Mirpo, Serbia, si çdo herë, pretendonte se Kosova është teritor i vet. Në fund ky konflikt mbaroi me ngadhnjimin e shqiptarëve të Kosovës të cëlët, me përkrahjen e bashkësisë ndërkombëtare, e krijuan shtetin e vet. Në vitin 2000 në Luginën e Preshevës (Kosovën Lindore) u paraqit konflikt i armatosur në mes shqiptarëve si pakicë dhe serbëve. Qëllimi ka qenë që shqiptarët t’i fitojnë të

drejtat e tyre të kombëtare si pakica. Ky ka qenë një konflikt ndër etnik. Konflikt i karakterit të këtillë paraqitet edhe në Republikën e Maqedonisë, e në mes shqiptarëve e maqedonëve.

Në këtë shtet konflikti ka pasur karakter ndërnacional në mes shqiptarëve (për kah numri vijnë në vend të dytë në Maqedoni) dhe maqedonëve. Shqiptarët si popull autokton, të drejtat e tyre legjitime i patën kërkuar për një kohë shumë të gjatë ( qysh në Jugosllavinë moniste) por pa sukeses. Të njëjtën e vazhduan edhe me formimin e Maqedonisë si shtet më vete. Edhe tani nuk patën ndonjë sukses të kënaqshëm sepse qeveria maqedone asnjëherë nuk i përfillte kërkesat e ture. Këto qenë shkaqet që ata t’i marrin armët dhe të hyjnë në një luftë të armatosur ndëretnike për të drejtat e veta kombëtare që u takojnë. Mirpi, pushteti maqedonas kërkesën e shqiptarëve të paraqitur në këtë mënyrë e quajti agresion  ndaj vendit të vet të ndihmuar dhe përkrahur nga qeveria e përkohshme e Kosovës, nga Bashkësia Evropjane dhe nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Qëndrimet e partive politike shqiptare i quajti separatiste, kurse Ushtërinë Çlirimtare Kombëtare (UÇK) e quajti teroriste, duke shpresuar se do ketë përkrahjen ndërkombëtare. Këtë e bëri me qëllim se tani qe momenti kur bota po e lufton terorizmin e organizuar botëror. Konflikti i armatosur mori fund me Marëveshjen Kornizë të Ohrit e nënshkruar nga dy palët e përfshira në konflikt dhe nga bashkësia ndërkombëtare, në vitin 2001. Në Evropë ekzistojnë edhe konflikte të tjera të pa zgjedhura. Ekziston konflikt në  mes grekëve dhe turqëve të Qipros për një kohë të gjatë. Ky konflikt daton qysh prej vitit 1974 kur Turqia me intervenim ushtarak bëri ndarjen e ishullit në dy pjesë. Pjesën  veriore të populluar me turq e shpalli si shtet më vete. Ky problem edhe sot është i pa zgjidhur dhe shteti i krijuar në këtë mënyrë në pjesën veriore, ndërkombëtarisht është akoma i papranuar. Për një kohë shumë të gjatë     lëvizje separatiste ekziston në Irlandën Veriore, ose Alster (lëvizje për t’u ndarë nga Mbretëria e Bshkuar dhe për tju bashkuar Irlandës). Pastaj destabilizim të brendshëm politik paraqesin Baskët në Spanjë të cilët luftojnë për liri kombëtare dhe pavarsi. Ekziston edhe lëvizja separatiste në Korzikë. Popullata e këtij ishulli të madh në mediteranin perëndimor, lufton për ndarje nga Franca dhe të kriojë shtet më vete.

 

Kontinenti i Azisë

 

                Kontinenti i Azisë në një periudhë të gjatë historike është i përfshirë me konflikte të karakterit të ndryshëm. Në shumë raste janë paraqitur tensinone të mëdha në mes shteteve ose brenda në shtetet; disa kanë mbaruar pa ndonjë konflikt të armatosur. Tensionet dhe konfliktet e paraqitura në këtë kontinent më të madh në botë, me qëllim që të fitohet një pasqyrë e qartë, do t’i sqarojmë në mënyrë të veçuar.

 

                Tensionet dhe konfliktet në këtë kontinent janë të kësaj natyre:

 

<!--[if !supportLists]-->-          <!--[endif]-->çështje të pazgjidhura kufitare,

<!--[if !supportLists]-->-          <!--[endif]-->çështje teritoriale,

<!--[if !supportLists]-->-          <!--[endif]-->lëvizjet separatiste paraqesin problem serios politik-gjeografik,

<!--[if !supportLists]-->-          <!--[endif]-->problemet e brendshme në shtet, ose luftërat civile.

 

Çështjet e pazgjidhura kufitare.- Sot në botë mund të hasen shumë shembuj ku nuk janë zgjidhur çështjet kufitare. Më tepër konflikte të kësaj natyre i ka në Azi. Do t’i përmendim disa prej tyre.

Në vitet e 60 të shekullit të kaluar paraqitet konflikti i armatosur kufitar në mes ish Bashkimit Sovjetik dhe Kinës për disa lumenj me rëndësi në pjesën verilindore të Kinës, për të cilët  nuk mund të gjendej zgjidhje diplomatike. Me rëndësi është të theksohet konflikti i armatosur ndërmjet Irakut dhe Iranit për çështje të pazgjidhura kufitare në vitet e 80. Nismëtar i këtij konflikti ka qenë Iraku. Ky shtet më 22 shtator të vitit 1980 ushtarakisht e sulmoi Iranin. Pa ndonjë zgjidhje të mirë, me ndërhyrjen e OK të Bashkura dhe faktorit tjetër ndërkombëtar, konflikti mbaroi më 20 gusht të vitit 1988. Konflikt i kësaj natyre paraqitet edhe ndërmjet Indisë dhe Kinës. Në pjesën veriore të Indisë, përkatësisht në zonën e maleve të Himalajeve, një pjesë në gjatësi prej 3225 km. Kina mendon se është çështje akoma e pazgjidhur. Andaj ajo më 20  tetor të vitit 1962 ushtarakisht e sulmoi Indinë. Në këtë anë të Azisë ekziston një konflikt tjetër i mirënjohur dhe akoma i pazgjidhur, ndërmjet Indisë e Pakistanit për çështjen e Kashmirit. Aty konflikte të armatosura janë paraqitur në vitin 1967 dhe 1971. Në vitin 2000 situata qe tensionuar aq tepër sa këto shtete u ndodhë në prak të një lufte tjetër e cila mund të ishte me përmasa dhe pasoja tepër të mëdha (kujtojmë se që të dy këto shtete posedojnë armë bërthamore). Mirpo me intervenim e faktorit ndërkombëtar situata u stabilizua. Në pjesën jugperëndimore  paraqitet knflikti ndërmjet Turqisë aziatike dhe Greqisë evropjane, për çështjen e kufirit në disa ishuj në detin Egje. Në rajonin e Kavkazit çështje të pa zgjidhura paraqiten edhe në mes Ermenisë dhe Azerbexhamit.

Çështje teritoriale.-  Probleme të kësaj natyre janë paraqitur vetëm në Azinë Lindore. Në këtë pjesë ekzistojnë dy konflikte. Që të dy piknisjen e kanë menjëherë pas mbarimit të Luftës s Dytë Botërore. Ish Bashkimi Sovjetik me operacionet e bëra gjatë ofanzivës në Manxhuri, pati mundësi t’i okupojë ishujt Kurile duke i vënë nën administrimin e qarkut të Sahalinit. Mirpo, nga ana tjetër, Japonia pretendon se këta ishuj janë pjesë e teritorit të vet, prandaj këto dy vende akoma gjenden në një konflikt të pa zgjidhur. Po ashtu në periudhën në fjalë, ekziston mosmarëveshje në mes Kinës dhe Tajvanit (emri i vjetër,Formozë). Ky i fundit prej Kinës u shkëput në vitin 1949 dhe sot është shtet i pavarur dhe nën kontrollin ushtarak amerikan. Mirpo Kina edhe sot e trajton si teritor të vet. Një konflikt tjetër që paraqitet në dekadën e fundit të shekullit të kaluar është në Lindjen e Mesme. Këtu Iraku për çdo herë ka pretenduar se Kuvajti nuk mund të jetë shtet më vete sepse është i shkëputur nga teritori irakjan. Pikërisht ky qe shkaku që Iraku i bëri agresion këtij shteti të vogël me qëllim që ta ribashkojë në teritorin e vet. Mirpo, me intervenimin të fuqive të jashtme, Iraku nuk pati dot mundësi që ta realizonte qëllimin e vet. Në këtë rajon të Azisë, për çështje të këtilla, vazhdimisht ka konflikte në mes shteteve arabe dhe Izraelit. Vetë pozita gjeografike dhe gjeostrategjike e këij rajoni ka ndikuar që aty të paraqiten tensione ose konflikte të natyrës së ndryshme.

Lëvizjet separatiste.- Problem serios politik-gjeografik paraqesin edhe konfliktet separatiste.  Një ndër problemet  më të mëdha në pjesën jugperëndimore (Lindja e Mesme) të Azisë që mund të paraqesë destabilizim të madh politik jo vetëm rajonal por edhe më gjerë, është çështja e Palestinës dhe formimit të shtetit Izrael. Formimi i shtetit ebrej (1948) vazhdimisht pat shkaktuar konfrontim izraelo-arab dhe problem të rëndë ndërkombëtar. Izraeli me vendet araba shumëherë ka pasur konfrontime ushtarake (1948, 1967 dhe 1973). Pastaj në vitin 2006 Izraeli në pjesën veriore të vet, pat një konflikt të armatosur të quajtur konflikti Izraelo-Libanes. Në fakt, Izraeli qe përfshirë në një luftë të drejtëpërdrejtë me një organizatë e cila ndërkombëtarisht  ka qenë e papranuar, me emrin Hezbollah. Më vonë si rrjedhojë e disfatave luftarake të vendeve arabe, për zgjidhjen e çështjes palestineze  filluan të kujdesen vetë palestinezët. Edhe pse është nënshkruar marëveshje e përkohshme ndërmjet Organizatës për Çlirimin e Palestinës  dhe Izraelit për fitimin e një autonomie në Bregun Perëndimor dhe në Rripin e Gazës, akoma nuk është definuar natyra e marëveshjes vendimtare për paqë dhe statusi  i rajonit palestines.

Në këtë rajon aziatik, i cili me poziten e vet gjeografike që lidh tre kontinente, krahas me të edhe me pozitë poashtu të përshtatshme gjeostrategjike që i tërheq interesat e fuqive të mëdha botërore, ndeshet një problem për një peiudhë më të gjatë dhe me gjasa shumë të vështira se mund të zgjidhet, ai është problemi i kurdëve. Në dukje të parë mund të thuhet se ky popull me numër është i pakët dhe se teritori i tij poashtu mendohet se është i vogël. Mirpo realiteti e flet të kundërtën. Rajoni ku janë të populluar kurdët quhet me emrin Kurdistan dhe përfshin një sipërfaqe mjaft të madhe.

Me qëllim që ta informojmë lexuesin më tepër mbi këtë popull liridashës, do të japim një shpjegim pak më të hollësishëm. Së pari të shohim se  ku shtrihet Kurdistani, sa sipërfaqe përfshin, kush janë kurdët dhe sa është numri i tyre?

 

Kurdistani është i pozicionuar në pjesën qendrore të Lindjes së mesme (kujtojmë se ky rajon për Evropën është Lindja e Afërme), në vendin ku kryqëzohen rrugët tokësore dhe ajrore me rëndësi rajonale dhe botërore. Ai gjendet në zonën e maleve më të larta të rajonit në fjalë. Kurdistani nuk është shtet i pavarur e sovran. Teritori i vet është përçarë ndërmjet  pesë shteteve: Turqisë (194 400 km²), Iranit (124 950 km²), Irakut (72 000 km²), Sirisë (18 300 km²) dhe Ermenisë (10 000 km²). Siç shihet pjesa më e madhe gjendet në teritorin e Turqisë, kurse më e vogla në atë të Ermenisë. Gjithsej ky rajon përfshin një sipërfaqe prej rreth 420 000 km².

 

Kurdët janë një popull i lashtë me origjinë nga fiset persiane. Themelues i një dinastie persiane, kurdët i përmend si armq të vet. Në shkrimtarët e vjetër grekë e latinë, kurdët përmenden  si një fis i ashpërt. Sipas të dhënave shkencore mund të shihet se  ata bëjnë pjesë në grupin e madh indoevropjan.Vetë fjala “kurd” ose “gurd” në gjuhën persiane do të thotë i guximshëm, i durueshëm, i vazhdueshëm, kurse fjala “gurdan” do të thotë trim ose hero. Në gjuhën tatare kjo fjalë do të thotë ujk. Në gjuhën ermene kurdët quhen “karduk”, kurse në atë arabe “kart”. Sa është numri i kurdëve? Për numrin e këtij etniteti nuk ka të dhëna stastistikore të sakta, por vetëm vlerësime nga ana e autorëve të ndryshëm që merren me çështje popullative. Nëse gjenden të dhëna ato nuk janë objektive. Veç asaj edhe vetë kurdët largohen të japin shifra të sakta për numrin evet. E gjithë kjo ka ardhur nga fakti se ata, siç u përmend më lartë, teritorialisht gjenden në shumë shtete dhe të dhënat e tyre, varësisht se në cilin teritor gjenden, për çështje politike ose diçka tjetër, nuk publikohen në mënyrë objektive. Turqija, për shembull,për një kohë të gjatë zyrtarisht aty nuk i ka pranuar si një popullatë jo turke, por i ka quajtur si turqë malorë që e popullonin pjesën malore lindore të vendit. Këtu ata i janë nënshtruar procesit të asimilimit. Prandaj edhe numri i tyre në këtë shtet nuk është i saktë dhe i sigurtë. Disa autorë janë të mendimit se të dhënat ruse mund të jenë më afër realitetit.  Kështu, sipas tyre, në vitin 1964 në Republikën e Turqisë i ka pasur 3 000 000, në  Iran 1 700 000, në Irak 1 300 000, në Siri 300 000  dhe në Ermeni prej rreth 60 000 gjer më 100 000. Ata i ka edhe jashtë teritorit të vet gjeografik. Në Liban i ka rreth 13 000 dhe në Avganistan rreth 10 000. Sipas këtyre të dhënave për të cilat mendojmë se nuk janë të sigurta dhe lark realitetit, numri i përgjithshëm i kurdëve sillet rreth 6 383 000 (këto të dhëna lexuesi duhet t’i pranojë me një rezervë  të konsiderueshme dhe t’i trajtojë vetëm si të dhëna orientuse). Megjithatë, në një konferencë të mbajtur në Trieshtë të Italisë më 13 korrik 1974 për çështjen e pakicave, përfaqësuesi kurd lidhur me numrin e kurdëve në rajon, pat dhënë të dhëna numerike të cilat nuk përkojnë me ato të autorëve të tjerë të cilët iu referoheshin  të dhënave ruse. Sipas tij në Turqi duhet t’i ketë pasur rreth 8 000 000 kurdë, në Iran 5 000 000, në Irak 3 000 000, në Siri 500 000 dhe në Ermeni rreth 200 000 kurdë. Nga kjo del se në rajon për kohën e përmendur duhet t’i ketë pasur rreth 16 700 000 kurdë. Se cilat të dhëna janë të sakta, koha do ta tregojë.

 

Në nënkontinentin e Azisë, përkatësisht në Indinë e madhe, ekziston për një kohë të gjatë lëvizja separatiste e Sikëve të cilët synojnë të ndahen nga ky shtet dhe të krijojnë shtetin e tyre me emrin Kalistan. Në ishullin e Shrilankës situatën e destabilizon lëvizja separatiste e Tamilëve. Ky etnitet i këtij ishulli, ndonse i vogël me numër, por i vendosur që të shkëputet, kërkon që t’i bashkangjitet shtetit federal të Indisë, Tamil Nadu. Lëvizje separatiste është paraqitur edhe në një krahinë autonome kineze të quajtur Tibet, e cila me lartësinë e saj të madhe mbi nivelin e detit (mbi 4 000 m.l.a.), mund të quhet mbulesa e botës. Kësi lëvizjesh ka edhe në rajonin e Kavkazit, në Oseti dhe Abkazi, të ciklat janë pjesë përbërëse të shtetit të Gruzisë (ky shtet në botën e perëndimit njihet edhe me emrin Xhorxhi).

Probleme destabilizuese politike paraqesin edhe lëvizjet e brendshme ose luftërat civile.- Konflikte të këtij karakteri në kontinentin në fjalë më së tepërti i ka në rajonin e shteteve juglindorë, pastaj jugorë, jugperëndimorë dhe pak në ato qendrorë. Tensione të përcjellë me konflikte të armatosura janë paraqitur në Kamboxhi në mes kmerëve provietnamezë dhe kmerëve të kuq prokinezë. Në kohën e fundin situata është mjaft e tensionuar ndërmjet qeverisë dhe forcave antiqeveritare në Tajland. Në ishullin Timor të Indonezisë konflikti ka karakter religjios.  Luftëra civile i ka pasur në këto vende: Vietnam 1956, Indonezi 1957, Liban 1958, 1975, Jemen 1962, 1985 dhe 1993, Kamboxhi 1970, 1975 dhe 1978,  Jordani 1970, Bangladezh 1973, Papua Gvinea e Re 1988-89, Taxhikistan 1992, Gruzi 1990-1992 dhe2008, Pakistan 1994 dhe Nepal 2000 dhe 2006.

Nga të dhënat e paraqitura më lart mund të shihet se Azia si kontinent me një sipërfaqe më të madhe në botë, pas Luftës së dytë Botërore ka pasur ndryshime të mëdha politike në gjeohapsirë të cilat, në shumë rajone ose vende,  janë përcjellë me tensione  të mëdha dhe konflikte të armatosura.

 

Afrika, kontinent plot tensione dhe konflikte  

 

Kontinenti afrikan shikuar historikisht është një ndër kontinentet ku procesi i kolonizimit ka qenë më i theksuar në dallim nga vendet e kontinenteve të tjerë në botë. Është me rëndësi për t’u potencuar fakti se ky kontinet për arsye të disa faktorëve natyrorë-gjeografikë shumë vonë është zbulaur në brendësi. Në fakt, me eksplorimet e më vonshme, u konstatua se aty ekziston një pasuri e madhe e pashterur e resurseve nëntokësore  që e patën tërhoqur vemendjen e vendeve të botës perëndimore të cilët ishin duke zhvilluar industrinë e vet dhe që kishin një nevojë të madhe për lëndë të para. Pikërisht, këto të mira natyrore ata do

t’i gjenin në këtë kontinent. Ky qe një ndër faktorët vendimtarë që procesi i kolonizimit i kaploi vendet e këtij kontinenti.

Nga ana tjetër, periudha  e dytë shekullit XX për këtë kontinent, është koha e dekolonimzimit nga zgjedha e huaj. Megjihtatë, edhe pse shtetet afrikanë u çliruan nga zgjedha e huaj, ato hasën në sfida të tjera të pazgjidhura të cilat suallë në tensione  dhe në konflikte të armatusura të brendshme dhe ndërmjet shteteve. Në shumë prej tyre akoma ekzistojnë çështje të pa zgjidhura kufitare ose teritoriale. Në këtë kontekst në kohën e fundit janë paraqitur edhe lëvizje separatiste, ku shumë rajone kanë synuar që të ndahen nga vendi amë. Këto kanë sjellë në tensione të brendshme të përcjellura  në konflikte të armatosura. Është brengosës fakti se problemet e këtilla në kontinent janë duke vazhduar dhe se akoma nuk ka gjasa që të ndalen. Lidhur me këtë, më poshtë do të japim një shpjegim të shkurtër vetëm për ato vende të cilët janë përfshirë me konflikte dhe që e tërheqin vemendjen e huajë.

Lëvizjet e brendëshme.- Me destabilizime të brendëshme politike që kanë sjellë në ritjen e tensioneve dhe të konflikteve, si shembull do t’i përmendim shtetet: Algjerinë, Angolën, Mozambikun, Sudanin dhe  Republikën Demokratike të Kongos.

       Algjeria si vend me destabilizim politik është qysh në vitin 1962 kur fitoi pavarsinë e vet prej kolonizimit shumëvjetor françes. Prej kësaj kohe ky shtet verior afrikan, në bashkëpunim të ngushtë me ish Bashkimin Sovjetik dhe vende të tjera socialiste, u orientua në një shoqëri me rregullim socialist. Ndërkaq, me zgjedhjet e përgjithshme të vitit 1962 kur fiton partia islamike, për shkaqe të ndryshme, zgjedhjet qenë anuluar. Për këtë shkak, prej atëheren në vend ekzistojnë konflikte serioze ndërmjet ushtërisë dhe lëvizjes  islamike të rezistencës të cilët, në raste të shumta, mbarojnë me masakrime të popullsisë civile. Lufta civile këtë vend e pat përvishirë në periudhën 1991-2002.

                Destabilizim të brendshëm politik paraqet gjendja në Angolë. Pas fitimit të pavarsisë prej Portugalisë në vitin 1974, në këtë shtet shpërtheu luftë qytetare ndërmjet tre frakcioneve me qëndrime antagoniste. Frakcioni i parë ka qenë prosovjetik me emrin  MPLA (lëvizja Kombëtare për Çlirimin e Angolës), i dyti properëndimor FLNA (Fronti Kombëtar për Çlirimin e Angolës) dhe frakcioni i tretë me emrin UNITA (Unioni Kombëtar për Çlirim të plotë të Angolës). Frakcioni MPLA prosovjetik i ndihmuar me ushtëri kubaneze dhe i furnizuar me armë sovjetike, korri fitore dhe me të e shpalli Republikën Popullore të Angolës. FLNA si frakcion politik shumë shpejt u shpërbë, ndërsa UNITA ekzistoi edhe më tutje në scenën politike duke bërë luftë në jug të vendit. Luftën e këtij frakcioni e përkahte Amerika, kurse me armë dhe me ushtëri, Republika Afrikane e Jugut. Edhe pse janë nënshkruar shumë marëveshje për paqë (në vitin 1988 tërhiqen ushtëritë kubaneze dhe jugoafrikane), gjendja politike vazhdo e më tutje të jetë e tensionuar. Kjo mund të shihet me marëveshjen e fundit për paqë e nënshkruar në vitin 1998 kur UNITA legalizohet si parti  politike, gjendja politike nuk u stabiulizua.

Situatë politike destabilizuese ekziston edhe në Mozambik. Pas çlirimit lëvizje të brendshme në këtë vend paraqiten gjatë luftës qytetare (1975-1992) e cila më e theksuar ka qenë në vitet e 80 të shekullit të kaluar. Kjo luftë qe në mes aleatëve të lëvizjes marksite për pavarsi FRELIMO dhe lëvizjes opzitare RENAMO  e përkrahur nga qeveria RAJ (Republika Afrikane e Jugut) dhe Amerikës. Në vitin 1991 nënshkruhet marëveshje e detyrueshme për paqë, kurse në nitin 1992 hyjnë forcat paqësore të OKB. Megjithatë, akoma nuk mund të thuhet se situata politike në këtë vend është stabile.

Në pjesën verilindore të Afrikës, në shtetin  Sudan, në fillim të këtij shekulli paraqitet luftë e brendshme qytetare e cila e përfshiu krahinën Darfur në perëndim të vendit. Këtu konflikti paraqitet në mes rebelëve të ashtuquajtur forca për  çlirimin e Darfurit DLA dhe forcave qeveritare. Edhe pse janë nënshkruar marëveshje për ndalimin e konfliktit, akoma nuk është mbrijtur  një paqë e sigurtë. Kjo është nga se aty ekzistojnë grupe të vogla rebeluese të cilat nuk përfillin kurfarë marëveshjeje.

Konflikte të brendshme paraqiten edhe në vendet e Afrikës Perëndimore. Si shembull me destabilizim politik ku në kohën e fundit është duke u zhvilluar një luftë e brendshme qytetare me pasoja tepër të rënda, është Republika Demokratike e Kongos. Në këtë vend luftimet patë filluar qysh në vitin 1997 ndërmjet trupave qeveritare dhe një ish udhëheqsi militant opozitar i përkrahur prej forcave angoliane. Në këtë konflikt janë përfshirë edhe forca paramilitare dhe grupe të vogla etnike. Edhe pse janë nënshkruar marëveshje për paqë, akoma nuk mund të bëhet fjalë për një qetësim të sigurtë. Kjo aq më tepër kur dihet se në këtë vend jetojnë grupe të ndryshme etnike të cilat për çështje interesash, janë në konflikt në mes tyre.

 

Konflikte kufitare dhe territoriale.-  Vendet e kolonizuara të këtij kontinenti për një kohë shumë të gjatë patën bërë një luftë të pa kompromis kundër zgjedhës së huaj eksploatuese. Kjo luftë e ashpërt dhe me shumë viktima, qe e suksesshme. Mund të thuhet se gjysma e dytë e  shekullit  XX ka qenë koha e dekolonizimit dhe e fitores së pavarsisë e shumë shteteve afrikane nga zgjedha e huajë. Megjithatë, edhe pse ky proçes qe me sukses, në disa vende çështjet kufitare e territoriale mbetën edhe më tutje të pa zgjidhura. Për qeveritë e shteteve të çliruara tensionet e paraqitura, në shumë raste të përcijella me konflikte të armatosura, qenë sfida të mëdha të cilat kërkonin një angazhim  të duhur diplomatik dhe sakrifica të mëdha. Kjo aq më tpër nga fakti se një numër i madh i tyre nuk kanë pasur mundësi të zgjidhen në mënyrë paqësore. Konflikte të kësaj natyre janë paraqitur gati në të gjitha anët e kontinentit. Në vazhdim do paraqesim vetëm disa vende.

Probleme territoriale në pjesën veriperëndimore të kontinentit janë paraqitur ndërmjet Marokos dhe Mauritanisë për Saharën Perëndimore. Kjo e fundit për një kohë shumë të gjatë ka qenë koloni françeze. Pavarsinë e fiton në vitin 1975. Menjëherë pas tërheqjes së françezëve, ky territor  okupohet  nga Maroko dhe Mauritania. Në vitin 1979, Mauritania tërhiqet, kurse Maroko, bëri aneksim të plotë. Kombet e Bashkuara nuk u pajtuan me këtë vendim, ndaj sot Maroko e mban të okupuar vetëm  pjesën veriore e cila është mjaft e pasur me minarale. Probleme të tensionuara për çështje kufitare ekzistojnë në mes Marokos dhe Algjerisë. Pastaj konflikt paraqitet në mes Etiopisë dhe Eritresë, në lindje. Kjo e fundit në vitin 1993 definitivisht shkëputet nga Etiopia. Mirpo mosmarëveshje për çështje të pazgjedhura kufitare në shtetin e ri paraqiten më vonë. Kështu, në vitin 1998, Eritreja hyn në një luftë mjaft të ashpërt me Etiopinë. Me situata të përkeqësuara politike nuk është i kursyer edhe i ashtuquajturi briri afrikan , poashtu në lindje. Në këtë anë është i pazicionuar shteti i Somalisë. Dedsatabilizimi politik në këtë vend fillon qysh prej vitit 1960 me shpalljen e pavarsisë dhe kur bashkohen Somalia Italiane me Somalnë Britanike. Në vitin 1964 ky shtet hyn në luftë me Etiopinë për rrafshënaltën Ogaden  (çështje territoriale). Në këtë rrafshënaltë jeton një numër i madh i somalezëve. Çështja e Ogaden-it mbeti e hapur, ndaj, në vitin 1997, Somalia hyn përsëri në luftë  me Etiopinë. Edhe me këtë luftë, Somalia s’pati dot mundësi të qëndrojë aty për kohë të gjatë, sepse Etiopia e ndihmuar nga Kubanezët, pati mundësi t’a çlirojë këtë pjesë të territorit të vet. Megjithatë, edhe pse në dukje mund të thuhet se në këtë anë nuk ka ndonjë konflikt ndërshtetëror, Somalia sot përballet përsëri me konflikte të brendshme. Luftrat gerile aty janë duke u bërë ndërmjet klaneve të ndryshme. Nga ky shkak aty edhe më tutje vazhdojnë të ekzistojnë tensione politike të cilët kanë ndikimin e vet negativ në stabilitetin ekonomik të vendit.

 Për shkeqet e përmendura hollësisht më lartë, shihet se kontinenti afrikan i pozicionuar në dy anët e ekuatorut, jo shumë larg në jug të Evropës, në lidhje të drejtpërdrejtë me pjesën jugperëndimore të Azisë, përkatësisht me rajonin e Lindjes së Mesme (rajon tepër i pasur me naftë dhe me një pozitë gjeografike dhe gjeostrategjike tërheqëse  ku me kohë janë gërshetuar interesat e shteteve të zhvilluara dhe fuqive të mëdha botërore) dhe me resurse natyrore një ndër kontenentet më të pasura në botë, edhe pse gjatë shekullit XX gati tërësisht u dekolonizua, mbetet përsëri një ndër më të pa zhvillaurit në botë.

Me tensione dhe konflikte të armatosura

është përfshirë edhe Amerika Latine

 

Ky kontinent i populluar me popullatë të origjinës spanjole dhe portugjeze (kjo e fundit e popullon vetëm shtetin e Brazilit), i cili i përfshin të gjithë vendet e Amerikës Jugore dhe të Mesme, nuk mund të thuhet se është vend i kolonizimit të plotë sikurse kintinenti i Afrikës. Megjithatë, edhe këtu, ndonse me numër më të paktë, proçesi i kolonizimit i pat përfshirë disa shtete në pjesën kontinentale dhe ishuj në Detin Karib dhe Oqeanin Atlantik.

Aty konflikte të armatosura akoma paraqiten, veç tjerave, edhe për pavarsi. Lufta për dekolonizim vazhdon në shumë ishuj të cilët gjenden nën zgjedhën e të huajëve. Çështje kontestuese kufitare-teritoriale ekzistojnë në mes Venecuelës e Kollumbisë, Bolivisë dhe Kilit, Kolumbisë dhe Ekvadorit. Pastaj në mes Argjentinës dhe Mbretërisë së Bashkuar për çështjen e ishujve Foklane (Malvine). Në vitin 1982 Argjentina bëri një invazion ushtarak me qëllim që t’i çlirojë, por pa suksesd. Me një intervenim të shpjetë forcat e armatosura britanike patën mundësi që përsëri t’i rimarin këta ishuj që për Mbretërinë e Bashkuar kanë një rëndësi të posaçme strategjike në Atlantikun Jugor. Lëvizje të mbredshme ka pasur në Argjintinë, Kil, Venecuelë, Peru dhe në shumë vende të Amerikës së Mesme. Ky kontinent, në dallim prej Afrikës, është i përfshirë më tepër me knflikte të bredshme. Si rrjedhojë e knflikteve janë ndruar shumë qeveri. Konfliktet e kësaj natyre kanë sjellë që këta shtete të kenë pengesë në zhvillimin ekonomik, sepse pa stabilizim politik nuk mund të ketë përparim ekonomik.

 

Nga çka u përmend më lartë mund të sillet  një përfundim i përgjithshëm

 

Pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, edhe pse pretendohej se bota do të jetë e qetë, në rruzullin tokësor kanë ndodhur ndrryshime të mëdha politike të cilët kanë sjellë në tensione dhe në konflikte të armatosura. Ndryshime  të këtilla janë paraqitur gati në të gjithë kontinentet (në priashtim të Australisë). Evropa si kontinent më i vjetër, pas vitit 1945 gjer në dekadën e fundit të shekullit të kaluar, në priashtime të vogla, relativisht ka qenë e qetë. Mirpo, fundi i shekullit XX solli ndrryshime thelbësore në sistemin shoqëror të shteteve lindorë të cilët, pas mbarimit të luftës botërore, si bazë të zhvillimit të tyre shoqëror-politik patën marrë orientimin socialist- komunist. Sistemi i këtillë që zgjati një kohë për gati gjysëm shekulli, u tregua jopraktik dhe mjaft i dëmshëm në zhvillimin  shoqëror-ekonomik për vendet që u përcaktuan në këtë sistem. Ky qe një ndër fakorët kryesorë për kollapsin e këtij sistemi, për të cilin pretendohej se është një sistem i përsosur me përmasa botërore, që në shumë vende qe përcjellë me tensione dhe konflikte të armatosura, shkaktoi dëme të mëdha në njerës dhe në pasuri materiale. Konflikte të armatosura me pasoja të rrënda më së tepërti u paraqitën në pjesën juglindore të kontinentin, përkatësisht në shpërbërjen e ish Jugosllavisë komuniste e cila ka qenë një krijesë artificiale ndërmjet popujve sllavë dhe atyre josllavë të cilët asnjëherë nuk kanë pasur ndonjë dëshirë që të jetojnë së bashku dhe në disa vende të tjera që qenë me orientim komunist.

Kontinenti i Azisë mund të thuhet se politikisht për një kohë shumë të gjatë ka qenë i qetë në pjesën veriore. Këtë anë e përfshinte ish Bashkimi Sovjetik. Mirpo ky shtet në kufijt e veta i pat përfshirë edhe mjaft vende të pjesës qendrore kontinentale që sot janë shtete të pavarura. Në rajonin juglindor dhe atë jugperëndimor, për shkak të pozitës gjeostrategjike dhe pasurisë natyrore me një rëndësi të madhe strategjike, pas Luftës së Dytë Botërore, janë inkorporuar interesat e fuqive të mëdha botërore të cilat kanë sjellë në ritjen e tensioneve politike që vazhdimisht kanë sjellë në konfrontime të armatosura. Në disa pjesë të rajoneve në fjalë, edhe sot është duke vazhduar një politikë e armatosur për realizimin e interesave vetijake të vendeve të përfshira në konflikt. Njëkohësisht, në rajonin jugperëndimor, është duke u zhvilluar një konfrontim i ashpërt në mes forcave botërore liridashëse dhe terrorizmit të organizuar botër.

        Në kontinentin e Afrikës numri më i madh i vendeve pavarsinë e fituan në gjysmën e dytë të shekullit XX. Pastaj shumë prej tyre për çështje të pazgjidhura kufitare ose territoriale e të tjera, hynë në konflikte të armatosuta në mes tyre. Kjo s’ishte vetëm kaq. Aty u paraqitën edhe luftra të brendshme qytetare të cilat ekzistojnë edhe sot. Mosmarëveshjet e këtilla patën një ndikim mjaft të theksuar në stagnimin e zhvillimit ekonomik.

                Nuk mund të thuhet se është stabile situata politike edhe në Amerikën Latine. Edhe në këtë kontinent ekzistojnë mosmarëveshje të tensionuara në mes shteteve, në shumë raste të përcjella me konflikte të armatosura.

                Ekzistimi i konflikteve të armatosura në rruzullin tokësor nuk u ndalua edhe me paraqitjen e Organizatës së Kombeve të Bashkuara (OKB). Detyra e kësaj organizate ka qenë që t’i ndalojë tensionet ose konfliktet e armatosura që paraqiteshin në mes shteteve. Mirpo angazhimi i saj ndonjëherë pat mbaruar pasukses. Një detyrë të tillë patën marrë edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës (ShBA) si shtet më i fuqishëm në botë, që me  autoritet e vet të ndikojnë në ndalimin e konflikteve kudo që paraqiteshin. Mirpo edhe intervenimi i këtij shteti çdokund nuk ka pasur sukses. Ndaj sot, kudo që paraqiten ndryshime politike, ekziston mundësia që ato të përcillen me tensione ose me konfrontime të armatosura. Në fund mund të thuhet se akoma nuk ekziston një mënyrë efikase për zgjidhjen e konflikteve ndërshtetërore dhe ndërnacionale. Mbetet që vetëm njeriu me ndërgjegjen e vet të vjen në një konkluzion pozitiv se konfrontimet luftarake nuk sjellin në kurfarë progresi, por, përkundrazi, në shkatërrim dhe në prapambeturi.

 

R e f e r e n c a :

 

1. World reference atlas (1995): Dorling Kinderesly, London.

2. Guide to the countries in the world (1997): Brockhampton press Ltd, London.

3.Të dhënat e tjera janë të nxjera nga interneti dhe literatura shkencore-gjeografike.

 

 

 

 

 M-r Fejzulla  ABDULLAI

 

PRESPA, RAJON ME SHTIM

NEGATIV TË POPULLSISË NË MAQEDONI

 

LËVIZJA NATYRORE E POPULLSISË

 

 

                                                               Lëvizja natyrore e popullsisë  është në varësi të drejtpërdrejtë me komponentat (natalitetit dhe mortalitetit)  e shtimit biologjik (ligj natyror), kurse në këtë rajon është në kundërshtim me rregullat e       ligjit natyror! Sipas të dhënave statistikore globale dhe të dhënave të tjera, shkenctarisht është konstatuar se në natyrë më tepër lindin fëmijë se sa vdesin, ndaj në botë numri i popullsisë është në rritje e sipër, kurse në Prespë po ndodh e kundërta (më pakë lindin e më tepër vdesin), lëvizja natyrore në kohën e fundit ka marrë kahje negative. Pse po ndodh kështu? Përgjigjia e kësaj pyetje është në tekstin që vijon ku do bëhet fjalë vetëm për shtimin natyror (biologjik).

 

 Shqyrtim paraprak

 

Ndryshimet shoqërore-politike dhe ekonomike që kanë  ndodhur në territorin e Republikës së Maqedonisë për një periudhë kohore mjaft të gjatë, në rajonin e Prespës, i cili përfshin një sipërfaqe të vogël (vetëm 2,82% të territorit të Maqedonisë) në pjesën jugperëndimore të vendit, patën një ndikim mjaft të theksuar negativ në dinamikën popullative, si në aspektin natyror ashtu edhe në atë shoqëror. Në këtë drejtim migrimi si një dukuri shoqërore me rëndësi, në hapsirën e këtij rajoni kurdoherë ka pasur karakter negativ në cilësinë dhe sasinë e popullsisë. Kjo ka ardhur nga fakti se emigrimi këtu më së tepërti e ka përfshirë  në masë të duhur popullatën e re fertile e cila është në lidhje të drejtpërdrejtë me reprodukcionin e popullsisë.

      Pas shpërbërjes së ish federatës jugosllave dhe formimit  të Maqedonisë si shtet më vete, lëvizjet mekanike popullative vazhduan me një trend të pandërprerë. Tani popullata e moshës së re, në mënyrë individuale dhe me familje të posaformuara, vazhdon të largohet nga rajoni. Lëvizjet e këtilla, padyshim patën ndikim në zvogëlimin mekanik të popullsisë dhe në reprodukcionin demografik. Nga këto arsye mund të thuhet se shkalla e shtimit popullativ në dekadën e fundit të shekullit të kaluar dhe fillimit  të këtij shekulli, është vazhdimisht në zvogëlim e sipër.

     Periudha e pas Luftës së Dytë Botërore dhe ajo e pas vitit 1991, për rajonin në fjalë, cilësohen me një trend mjaft negativ të natalitetit dhe mortalitetit si komponenta themelore në shtimin natyror. Andaj mund të thuhet se Prespa është një ndër rajonet e Maqedonisë ku më së pari paraqitet tranzicioni demografik.

 

Determinantat e lëvizjes së popullsisë

 

            Lëvizja e numrit të popullsisë është në varësi të determinantave natyrore dhe shoqërore. Të parat janë të ndara në dy grupe: 1. lindja (nataliteti), vdekja (mortaliteti) e shtimi natyror. 2. pjellshmëria (fertiliteti) e vitaliteti (gjallëria). Prej raporteve dhe shkallës së këtyre elementeve, varet dinamika e lëvizjes natyrore. Të dytat, përkatësisht determinantat shoqërore, e tregojnë lëvizjen mekanike të popullatës, ose lëvizshmërinë hapsinore (migrimet nëpërgjithsi).

 

Ç’ është feritiliteti dhe tipet e fertilitetit

 

                       Duke iu referuar definimeve të ndryshme të shumë autorëve, mund të thuhet se fertiliteti e tregon masën potenciale të riprodhimit të popullsisë. Në fakt, fertiliteti si komponentë me rëndësi, masën e përgjithshme potenciale të riprodhimit e mundëson nëpërmjet potencialit biologjik të fekonditetit, sterilitetit dhe kushteve të tjera<!--[if !supportFootnotes]-->[1]<!--[endif]-->.

                     Për caktimin e shkallës së fertilitetit të një mase demografike, shumë autorë janë të mendimit se aty duhet të  përfshihet popullata e gjinisë femërore prej moshës 15-49 vjeç. Në këtë periudhë, thotë M. Friganoviq, prej 35 vjeç femra është e aftë për riprodhim<!--[if !supportFootnotes]-->[2]<!--[endif]-->. Për gjininë mashkullore feritiliteti e përfshin moshën prej 15-64 vjeç<!--[if !supportFootnotes]-->[3]<!--[endif]-->. Pra në grupmoshat e përmendura është i përfshirë kapaciteti maksimal. A.Selmani, duke iu referuar literarurës demografike, thotë se  ekziston qëndrim unik për fertilitetin, madje nënvizon  se, potencialin më të  madh fertiliteti e arin në moshën  prej 22-27 vjeç<!--[if !supportFootnotes]-->[4]<!--[endif]-->. Në moshat më të reja, ose më të vjetra prej kësaj, përqindja e femrave të afta për lindje është më e vogël. Kësht, për shembull, në ato të moshës 14 vjeç është 1,4%, në moshën 15 vjeç 4,6%, në moshën 17 vjeç rritet shpejt  dhe e arrin numrin prej 33.9%, në atë 18 vjeç 61.5% dhe në moshën 22 vjeç e arrin nivelin maksimal prej 93.0%. Prej kësaj të fundit përqindja fillon gradualisht të ulet. Përqindja e femrave të afta për lindje në moshën 30 vjeç është rreth 87.2%, në moshën 35 vjeç 80.5%, në moshën 40 vjeç 69.9%, në moshën 45 vjeç 38.1% dhe në moshën 50 vjeç vetëm 1.2%. Në moshën 53 vjeç është vetëm 0.01%, që do të thotë zhduket tërësisht<!--[if !supportFootnotes]-->[5]<!--[endif]-->.

                   Pas Luftës së Dytë Botërore, hulumtimet e shumta të bëra nga autorë të ndryshëm, kanë sjellë një begati të duhur të njohurive për mekanizmat biologjike dhe sociale-ekonomike të cilët ndikojnë në lëvizjen natyrore të popullsisë.

              Determinantat themelore që kanë ndikim të drejtpërdrejtë në fertilitetin e popullsis janë: aktiviteti ekonomik  i femrës, niveli i arsimimit, shkalla e ulët ekonomike etj.

        Procesi i industrializimit dhe urbanizimit si determinanta kryesore, ndikojnë në tri dukuri shoqërore: në transformimin e popullatës femërore joaktive në atë aktive; në transformimin e popullatës bujqësore në atë jobujqësore dhe në rritjen e nivelit të arsimimit të popullatës në përgjithësi. Ndikimi i faktorëve të këtillë është i pakontestueshëm.

       Aktiviteti ekonomik i popullatës ka ndikim në planifikimin e familjes, në mundësinë e aplikimit të kontracepcionit dhe me të në kufizimin e natalitetit. Niveli i lartë arsimor mundëson në ndrrimin e pozitës së gruas në shoqëri dhe në reduktimin e traditave të ndryshme që kanë ndikim në lindshmëri. Po ashtu, nga ana tjetër, edhe niveli i ulët i popullatës bujqësore, ka ndikim në rritjen e shpenzimeve në arsimimin dhe edukimin e fëmijve. Pastaj, ndikon edhe në ndërgjegjen për standard jetësor më të lartë, dhe së fundi në vonesën e hyrjes në martesë (nupcialitet). Prej kësaj shihet qartë se cilët janë faktorët që  ndikojnë në rritje ose uljen e fertilitetit të një popullate.

       Prej hulumtimeve shkencore të gjertanishme në vendin tonë, nuk është konstatuar ndonjë faktor tjetër, veç këtyre që i përmendëm, që të ketë ndikim në  fertilitetin e popullatës.

Nga të dhënat dhe analiza e bërë më lartë, duket se nuk ka ndanjë dallim në mes fertilitetit dhe natalitetit.

                Megjithatë, ekziston dallim. Në dukje të parë s’ka, por nëse këtë e ilustrojmë me një shembull konkret, atëheren do shihet se me të vërtet ekziston. Kështu, si shembull po i marrim dy popullata A dhe B, të ndara në grupe të mëdha prej 0-14 vjeç, prej 15-49 vjeç dhe mbi 50 vjeç. Tek popullata A në grupin e parë janë 250 persona, në të dytin 300 dhe në të tretin 450 persona; kurse tek popullata B, në grupin e parë 250 persona, në të dytin 400 dhe në të tretin 350 persona. Pasi të dy grupet A dhe B kanë gjithsej nga 1000 persona, del se edhe shkalla e natalitetit është e njëjtë, 25 persona në përmijë. Mirpo, tek fertiliteti ekziston dallim i duhur. Kështu, duke u bazuar në të dhënat numerike, ku shihet se popullata A dhe B nuk kanë strukturë të njëjtë të moshës, konstatohet se shkalla e fertilitetit nuk është e njëjtë. Si shembull do ta marrim grupmoshën e dytë (15-49 vjeç), ku grupi A ka 300 persona, kurse grupi B 400. Nga përbërja jo e barabartë numerike del se shkalla e fertilitetit nuk është e njëjtë. Grupi i popullatës A, në shembullin e dhënë, shkallën e fertilitetit e ka 83.3‰, kurse grupi B 62.5‰<!--[if !supportFootnotes]-->[6]<!--[endif]-->.

                Nga analiza e bërë në shembullin  e dhënë më lartë, duket shumë qartë se ekziston një dallim mjaft i theksuar, në mes natalitetit dhe fertilitetit si masa relevante të dinamikës  demografike.

 

 

Tipat e fertilitetit.- Në literaturën shkencore mund të shihet se, si kriter për definimin e tipeve të fertilitetit janë marrë këto determinanta: shkalla e përgjithshme e fertilitetit, shkalla specifike e fertilitetit dhe shuma  e shkallës specifike të fertilitetit femëror në moshën e pjellshmërisë, me qëllim që të shihet aspekti shoqëror- psikologjik i faktorëve që ndikojnë në realizimin e mundësive biologjike të lindjes<!--[if !supportFootnotes]-->[7]<!--[endif]-->.

                Me analizimin e determinantave të përmendura është konstatuar se ekziston dallim i dukshëm në mes shkallëve specifike në kuptimin rajonal. Kështu, për shembull, në Republikën e Maqedonisë ekzistojnë territore me shkallë të lartë të fertilitetit të përgjithshëm dhe shkallës specifike fertile, dhe rajone ose komuna me shkallë të ulët (A.Selmani,2004).

                Në sajë të ndryshimeve të këtilla që ekzistojnë në determinantat e përmendura, është bërë kjo ndarrje e tipeve themelore të fertilitetit<!--[if !supportFootnotes]-->[8]<!--[endif]-->:

 

   1.  Tipi tradicional,

   2.  Tipi lindor,

         3.  Tipi kalimtar ose i përzier (tradicional-lindor)

  4.  Tipi bashkëkohor

Çdo tip i përmendur ka veçori të caktuara fertile të cilat janë si determinanta për diferencimin e tyre.

Tipit të parë-Tradicional i takojnë  ato komuna që kanë shkallë të lartë të reprodukcionit popullativ, me shkallë specifike të feritilitetit mbi 4 fëmijë, mosha 20-29 vjeç dhe me shkallë të lindjes 250-350‰, gjatë gjithë periudhës fertile. Komunat e këtij tipi akoma gjenden në fillim të tranzicionit demografik.

Në tipin e dytë lindor , reprodukcioni i popullsisë është i ulët (më pakë se dy fëmijë), shkallë të lartë të lindjes në periudhën më të re fertile (15-19 vjeç), me shkallë 100-170‰. Këtu bëjnë pjesë komunat që kanë karakter racionalizues në reprodukcionin bilogjik të popullsisë.

Tipi i tretë kalimtar ose i përzier tradicional-lindor,  cilësohet me shkallë të ulët të reprodukcionit të popullatës (pre 2-2.9 fëmijë) me koncentrimin e lindjes maksimale në grupmoshën 20-24 vjeç. Këtij tipi i takon numri më i madh i komunave në Maqedoni (57 komuna ose 46.3% nga 123, sipas ndarrjes administrative të vitit 1996). Në këtë tip është me rëndësi të përmendet se merr pjesë edhe komuna e Resnjës (Prespa).

Tipi i katërt bashkëkohor, ka shkallë të ulët të reprodukcionit të popullsisë (gjer më dy fëmijë), me lindje maksimale në grupmoshën fertile prej 20-29 vjeç, me vlerë të shkallës specifike fertile prej 100-170‰. Këtij tipi kryesisht i takon popullsia urbane dhe ajo rurale e atyre komunave që kanë eksod demografik mjaft të theksuar.

 

Nataliteti

 

Nataliteti paraqet komponentë më dinamike të zhvillimit popullativ dhe element vendimtar për reprodukcionin e popullsisë. Në fakt është komponentë pozitive e lëvizjes natyrore të popullatës dhe ka ndikim të drejtpërdrejtë në rritjen e popullatës së ndonjë rajoni. Për natalitetin Baletiq thotë: “Me këtë determinantë nënkuptojmë dukuri kuantitative të lidhura dirrekt me lindjen e fëmijve në një popullatë të një rajoni të caktuar”.

 Shkalla e natalitetit, sikurse ajo e fertilitetit që përmendëm më lartë, shkenctarisht është konstatuar se zhvillohet në varësi me transformimin rrënjësor të bazës ekonomike të një shoqërie, dhe në ndryshimet e rrethanave sociale-ekonomike të popullsisë<!--[if !supportFootnotes]-->[9]<!--[endif]-->. Përkundër pikpamjeve të këtilla progresive dhe me bazë shkencore, në të kaluarën kanë ekzistuar edhe botkuptime dogmatike-maltuziane, ku lindshmëria është shikuar si madhësi e pandryshuar në hapësirë dhe kohë, dhe jashtë ndikimeve të ndryshimit të kushteve shoqërore-ekonomike.

                Botkuptimet e këtilla dogmatike-maltuziane dhe neomaltuziane (këto të fundit edhepse kanë më pakë ithtarë, në studimet sllave, posaçërisht ato serbe, kur bëhet fjalë për natalitetin e shqiptarëve, edhe më tutje vazhdojnë të gjejnë mbështetje), në pikpamje shkencore është konstatuar se krejtësisht janë tendencioze dhe si të tilla të pamirëfillta.

               

Kërkimet shkencore më tutje tregojnë se nataliteti nuk është as etnikisht as konfesionalisht i determinuar; madje as i lidhur me veçori ataviste ose me ndonjë ideoligji specifike ose porosi nacionale ose nacionale-ekspanzioniste (kjo shihet në më shumë raste në qarqet shkencore sllave kur bëhet fjalë për shqiptarët)<!--[if !supportFootnotes]-->[10]<!--[endif]-->.

        Një konstatim i këtillë mund të plotësohet edhe me faktin se në historinë demografike të vendeve (sidomos të atyre të zhvilluara ekonomikisht) që e kanë kaluar me kohë fazën e tranzicionit, asnjëherë nuk është vërejtur teza se kontrolli i lindjes mund të jetë  mjet për zhvillimin e shpejtuar ekonomik dhe shoqëror.Çdo herë ka ndodhur e kundërta. Kjo nuk është mbrijtur prej ndonjë politikë të konceptuar demografike, por prej ndryshimeve të kushteve jetësore, përkatësisht prej shkallës së lartë të zhvillimit ekonomik.

       &nbs